Ιστορικές Εκρήξεις

Οι ιστορικές εκρήξεις

Ist_ekrikseis/0asx_Nis_Hydrocraters_OV4_100.jpg

Η δημιουργία των κεντρικών θόλων είναι η τελευταία μαγματική δραστηριότητα που εκδηλώνεται στη Νίσυρο. Καμιά από τις εκρήξεις του ηφαιστείου που καταγράφονται στις ιστορικές πηγές δεν εκτοξεύει στην επιφάνεια λιωμένο πέτρωμα. Όλες είναι υδροθερμικές (φρεατικές) εκρήξεις που οφείλονται στην ύπαρξη υπέρθερμου ατμού στο υπέδαφος του νησιού. 

Ist_ekrikseis/0_Nis_Hydrocraters_OV7_100.jpg
 Ist_ekrikseis/Hydroeruptions%20model_100.jpg 

 Το θαλασσινό νερό και το νερό της βροχής κατεισδύουν στα πετρώματα του νησιού και συγκεντρώνονται σε βαθείς ορίζοντες. Εκεί θερμαίνονται από τα καυτά αέρια που διαφεύγουν από το μάγμα, το οποίο βρίσκεται σε μεγαλύτερα βάθη, καθώς και από τη θερμότητα του ίδιου του μάγματος που διαχέεται μέσω των πετρωμάτων. Οι θερμοκρασίες φτάνουν τους 400 με 500 βαθμούς Κελσίου και τότε το νερό μετατρέπεται σε υπέρθερμο ατμό ο οποίος ασκεί φοβερές πιέσεις στα υπερκείμενα πετρώματα. Όταν η πίεση αυτή καταφέρει να ξεπεράσει το βάρος και τη συνεκτικότητα των πετρωμάτων που το καλύπτουν, τα τινάζει στον αέρα, προκαλώντας μια υδροθερμική έκρηξη. Τα προϊόντα αυτών των εκρήξεων είναι ατμός, αέρια όπως υδρόθειο (H2S), διοξείδιο του άνθρακα (CO2) και μεθάνιο (CH4), καθώς και λάσπες και κομματιασμένα παλιά πετρώματα, τα οποία εκτινάσσονται σε αποστάσεις έως και 1000 μέτρων. Δημιουργούν κυκλικούς κρατήρες μικρού συνήθους μεγέθους, με διάμετρο που δύσκολα ξεπερνά τα 500 μέτρα.

Ist_ekrikseis/1bsx_HydrocratersBW_100.jpg
Ist_ekrikseis/1asx_Hydrocraters_100.jpg

Τέτοιες ήταν όλες οι εκρήξεις που έχουν καταγραφεί στη Νίσυρο κατά τους ιστορικούς χρόνους. Στην περιοχή του Ραμού, στο νότιο τμήμα του πυθμένα της καλδέρας, υπάρχουν ίχνη από 20 τέτοιους κρατήρες. Οι 10 είναι καλά διατηρημένοι και ο καθένας έχει το δικό του όνομα. Τα περισσότερα ονόματα των κρατήρων που χρησιμοποιούνται σήμερα, έχουν δοθεί σε αυτούς από τον Ράλλη, τον επιχειρηματία που είχε την εκμετάλλευση των θειοχωμάτων στο τέλος του 19ου αιώνα.

Οι δύο παλαιότεροι καλά διατηρημένοι υδροθερμικοί κρατήρες είναι τα Καμινάκια (ή Καμίνια), στη βάση του γκρεμνού της καλδέρας, κάτω από τα Νικιά. Καθένας τους έχει διάμετρο 150 μέτρα περίπου.

Ist_ekrikseis/2asx_Nis_Hydrocraters_StefanosOV1_100.jpgIst_ekrikseis/2bsx_Stefanos_fill1_100.jpgIst_ekrikseis/3sx_Nis_Hydrocraters_MikrosStefanos1_100.jpg

Ο μεγαλύτερος και επιβλητικότερος κρατήρας είναι ο Στέφανος (παλαιότερα ονομαζόταν Μεγάλο Αλώνι ή Άκωλος), ο οποίος μονοπωλεί και το ενδιαφέρον των τουριστών, επιδεικνυόμενος σε αυτούς ως «το ηφαίστειο». Είναι ένας από τους μεγαλύτερους και καλύτερα διατηρημένους υδροθερμικούς κρατήρες στον κόσμο. Έχει ελλειψοειδές σχήμα με το μεγαλύτερο άξονα 330 μέτρα και το μικρότερο 260 μέτρα, ενώ το βάθος του φτάνει τα 27 μέτρα. Δεν γνωρίζουμε την ακριβή ηλικία του, όπως και αυτή των περισσότερων από τους άλλες κρατήρες. Καθώς όμως βρίσκεται μέσα σε μαλακά και σαθρά πετρώματα που εύκολα διαβρώνονται από τη βροχή και τον αέρα, είναι δε το ταπεινότερο σημείο της καλδέρας, δεν μπορεί να είναι παλαιότερος από 3.000 με 4.000 χρόνια.

Δίπλα στο Στέφανο βρίσκεται ένας μικρότερος κρατήρας, ο μικρός Στέφανος (ή Ανδρέας).

Ist_ekrikseis/4sx_Nis_Hydrocraters_LofosOV3_100.jpg  Ist_ekrikseis/5asx_Nis_Hydrocraters_Lofos1_100.jpg Ist_ekrikseis/5bsx_Nis_Hydrocraters_LofosOV1_100.jpg  

Οι περισσότεροι όμως και οι πιο πρόσφατοι από τους υδροθερμικούς κρατήρες είναι συγκεντρωμένοι στην περιοχή του Λόφου, ένα μικρό μετακαλδερικό θόλο που κυριολεκτικά έχει διαλυθεί από τις υδροθερμικές εκρήξεις. Εδώ βρίσκονται 6 καλά διατηρημένοι κρατήρες, η δημιουργία των τριών από τους οποίους έχει καταγραφεί στις ιστορικές πηγές.

Ο Λογοθέτης είναι ο παλαιότερος κρατήρας στην περιοχή, ενώ ο Μεγάλος Πολυβώτης που ακολουθεί είναι ο μεγαλύτερος της περιοχής με διάμετρο 300 επί 150 μέτρα και είναι νεώτερος από το Στέφανο. Ο κρατήρας αυτός είχε μετατραπεί μετά τη δημιουργία του σε μια μικρή λίμνη, μέσα στην οποία αποτέθηκαν 20 μέτρα λιμναία ιζήματα. Είναι τα μαλακά λευκότεφρα και κιτρινωπά λεπτοστρωμένα πετρώματα που διακρίνονται στα τοιχώματα του κρατήρα του Πολυβώτη που φιλοξενεί στο κέντρο του.

Η πρώτη εκτενής αναφορά για τη Νίσυρο, μετά από αυτή του Στράβωνα, συναντάται στο “Librum Insularum Archipelagi ”, στις περιγραφές του Φλωρεντινού μοναχού Cristoforo Buondelmonti που επισκέπτεται τη Νίσυρο μεταξύ του 1414 και του 1420. Εκεί περιγράφεται θαυμάσια η κατάσταση του ηφαιστείου και η έντονη υδροθερμική δραστηριότητά του την εποχή εκείνη.

«Circa medium mons erigitur altissimus, quo in summitale per subterraneos meatus sulphureus ignis die ac nocte eructat in altum, ut in insula Stronguli apud Liparum habetur. In descensu vero montis ad iactum lapidis, fons calidissimus emanat in imum, et in plano circa lacum profundissimumque obscurum aquae descendunt; Ibique colentes quantitatem maximum sulphuris mercatoribus praeparant. Et quia in tantum viget intensitas caloris, de medio usque verticem nullus est ansus sine sotularibus accedere ligneis.»

«Στο κέντρο του νησιού υπάρχει ένα ψηλό βουνό από το οποίο εκλύεται θειάφι μέσω υπογείων οδών μέρα και νύχτα, όπως στο νησί Στρόμπολι κοντά στο Λίπαρι. Σε απόσταση μιας πετριάς δρόμο από την κορυφή υπάρχει μια θερμή πηγή, τα νερά της οποίας χύνονται σε μια βαθιά σκοτεινή λίμνη στην πιο κάτω περιοχή. Οι νησιώτες συλλέγουν το θειάφι σε μεγάλες ποσότητες και το πουλούν στους εμπόρους που περνούν από εκεί. Μετά τη μέση του δρόμου προς την κορυφή, η ζέστη είναι τόσο έντονη ώστε καθίσταται αδύνατη η άνοδος σε όποιον δε φορά ξυλοπάπουτσα».

Οι περιγραφές του Buondelmonti είχαν λαθεμένα εκτιμηθεί στο παρελθόν από πολλούς μελετητές σαν περιγραφή υδροθερμικής ή και ηφαιστειακής έκρηξης.

Άλλη μια αναφορά για υδροθερμική έκρηξη τον 15ο αιώνα υπάρχει στο βιβλίο του Fucks “Les volcans et les tremblements de terre” (Paris, 1876), χωρίς όμως να παρατίθενται λεπτομερή στοιχεία.

Ο Γερμανός αρχαιολόγος Ross Ludwig επισκέπτεται το νησί στις 9-11 Αυγούστου του 1841 και περιγράφει γλαφυρά την τότε κατάσταση του ηφαιστείου.
«Το έδαφος που συναντήσαμε ήταν ξηρό και με εξαίρεση κάποιων μικρών σημείων, σίγουρο στο διάβα του• όμως, στο νότιο χείλος του κρατήρα, για μια απόσταση περίπου 50 βημάτων, το έδαφος έβραζε έντονα και υπόκωφες εκρήξεις συνέβαιναν κάθε 20 με 30 δευτερόλεπτα• επίσης αναδυόταν μια έντονη μυρωδιά θείου, την οποία έφερνε ο νότιος άνεμος πάνω από το χωριό Νικιά και που αντιλαμβανόμασταν πολύ καλά σήμερα, νωρίς το πρωί, στην περιοχή της νότιας ακτής του νησιού και σε απόσταση 1 ½ ώρας. Μετά από δυνατές βροχοπτώσεις και σταθερούς δυτικούς ανέμους η φωτιά φουντώνει περισσότερο• ο καπνός που βγαίνει τότε είναι πυκνός και οι εκρήξεις γίνονται τόσο ισχυρές, που ακούγονται σε απόσταση μεγαλύτερη της μίας ώρας».

Περί τα τέλη Νοεμβρίου του 1871 εκδηλώνεται μία μεγάλη υδροθερμική έκρηξη, την περιγραφή της οποίας μεταφέρει ο Γάλλος γεωλόγος Gorseix H.:

“A la suite d’un violent tremblement de terre, les habitants des villages de Nisiros entendirent des detonations comparables a une suite de coups de tonnerre; des flammes rouges et jaunes s’eleverent plus haut que l’ile au-dessus des points ou il existait deja auparavant quelques fumees, des pierres passerent en sifflant au dessus des pics les plus eleves, pour aller tomber dans la mer; les champs au fond du cratere primitif furent couverts d’une poussiere blanche; la meme nuit, les deux grandes fumerolles s’ouvrirent, et, depius cette epoque, elles n’ont pas cesse de vomir des vapeurs.”

"Μετά από έναν ισχυρό σεισμό, οι κάτοικοι των χωριών της Νισύρου άκουσαν εκπυρσοκροτήσεις που θύμιζαν διαδοχικούς κεραυνούς. Κόκκινες και κίτρινες φλόγες υψώθηκαν πάνω από το νησί ξεπερνώντας τα σημεία όπου ήδη υπήρχαν κάποιοι καπνοί, πέτρες εκτοξεύονταν σφυρίζοντας πάνω από τις ψηλότερες κορφές για να πέσουν στη συνέχεια στη θάλασσα, ενώ τα χωράφια του παλιότερου κρατήρα καλύφθηκαν από μια λευκή σκόνη. Το ίδιο βράδυ άνοιξαν οι δύο μεγάλες ατμίδες και από τότε δεν σταμάτησαν ποτέ να εκλύουν ατμούς."

Το 1872, καθώς η σεισμική δραστηριότητα και πιθανά η εκρηκτική υδροθερμική δράση συνεχίζονται, στην Ευρώπη κυκλοφορούν έντονα φήμες για μια μεγάλη ηφαιστειακή έκρηξη στη Νίσυρο. Έτσι η Ακαδημία Επιστημών του Παρισιού αποφασίζει να στείλει στο νησί τον H. Gorseix. Στα άρθρα που αυτός δημοσιεύει, σώζονται οι γλαφυρές και λεπτομερείς περιγραφές για την εκρηκτική και σεισμική δραστηριότητα του 1873:

Le 3 juin, apres de fortes secousses de tremlement de terre, ressenties dans toute l’ile, une bouche de 6 a 7 metres de diametre s’ouvrit sur le revers exterieur du cratere adventif et fut le point de depart d’une fente de 50 metres de longueur, derigee N. 22o E. a S. 22o O. Pendant trois heures, il s’en echappa des torrents d’eau chaude salee, accompagnes de projections de pierres et suivis, pendant les trois jours suivants, d’eruptions tres-frequentes d’une boue noiratre tres-fluide. L’eau, s’evaporant, a laisse deposer des couches epaisses de chlorure de sodium et de magnesium, salies souvent par de l’oxyde de fer; elle inonda une grande partie des champs, et, si elle eut coule quelques heures de plus, elle eut trasforme en un vaste lac tout le cratere de l’ancien volcan…. De faibles secousses se faisaient sentir chaque jour; le 11 septembre elle devinrent beaucoup plus violentes. Dans les trois villages de l’ile, les maisons furent presque toutes lezardees; le village de Mandraki, situe au bord de la mer, fut surtout eprouve: les mours des jardins furent en partie renverses; le monastere et l’eglise, situes sur une butte de conglomerat trachytique, furent fortement endomagges. En meme temps, a quelques metres du rivage, la mer devint blanchatre; il s’en echappa des torrents de vapeur d;eau, melee d’hydrogene solfure. L’ ouverture de cette crevasse lineaire coincida avec un fait analogue qui eut lieu sur la falaise de l’ile Hyali, a trois milles en face du village de Mandraki. Les deux crevasses se refermerent quelques secondes apres leur ouverture.”
"Στις 3 Ιουνίου, μετά από ισχυρές σεισμικές δονήσεις που έγιναν αισθητές σε όλο το νησί, ένα στόμιο με διάμετρο 6-7 μέτρων δημιουργήθηκε στο εξωτερικό χείλος του δευτερεύοντος κρατήρα και αποτέλεσε το σημείο εκκίνησης μιας ρωγμής μήκους 50 μέτρων με κατεύθυνση Β. 22° Α. προς Ν. 22° Δ. Επί τρεις ώρες, ανάβλυζαν από κει χείμαρροι αλμυρού ζεστού νερού και εκτοξεύονταν πέτρες, ενώ τις τρεις επόμενες ημέρες ακολούθησαν πολύ συχνές εκρήξεις μιας μαυριδερής λάσπης ιδιαίτερα ρευστής. Με την εξάτμιση του νερού εναποτέθηκαν παχιά στρώματα χλωριούχου νατρίου και μαγνησίου, συχνά με προσμίξεις οξειδίου του σιδήρου. Το νερό πλημμύρισε μεγάλο μέρος των χωραφιών και, αν συνέχιζε να ρέει για μερικές ώρες ακόμα, θα μετέτρεπε ολόκληρο τον κρατήρα του αρχαίου ηφαιστείου σε απέραντη λίμνη... Ελαφρές δονήσεις γίνονταν αισθητές κάθε μέρα. Στις 11 Σεπτεμβρίου έγιναν πιο ισχυρές. Στα τρία χωρία του νησιού όλα σχεδόν τα σπίτια υπέστησαν ρωγμές. Το παραθαλάσσιο χωριό Μανδράκι ήταν εκείνο που δοκιμάστηκε περισσότερο: οι αυλότοιχοι γκρεμίστηκαν σε ορισμένα σημεία, ενώ το μοναστήρι και η εκκλησία, χτισμένα σε έναν λοφίσκο από τραχυτικό σύγκριμα, υπέστησαν σοβαρές ζημιές. Ταυτόχρονα, μερικά μέτρα από την ακτή, η θάλασσα πήρε ένα ασπριδερό χρώμα και άρχισαν να αναδίνονται χείμαρροι υδρατμών μαζί με υδρόθειο. Το άνοιγμα του ρήγματος αυτού συνέπεσε με ένα ανάλογο γεγονός που εκδηλώθηκε στην απόκρημνη ακτή του νησιού Γυαλί που βρίσκεται τρία μίλια μακριά, απέναντι από το Μανδράκι. Οι δύο ρωγμές έκλεισαν μερικά δευτερόλεπτα μετά τη δημιουργία τους."

Ist_ekrikseis/5csx_Nis_Hydrocraters_x2_100.jpgIst_ekrikseis/5dsx_Nis_Hydrocraters_PolyvotisOV1_100.jpg

Συνοψίζοντας την περιγραφή των γεγονότων του 1871-1873, διαπιστώνουμε ότι από την αρχή του 1871 παρατηρείται αύξηση των αερίων που εκπέμπονται από τις ατμίδες (σημεία εξόδου των θερμών αερίων) του Μεγάλου Πολυβώτη. Τον Οκτώβριο ή στα τέλη Νοεμβρίου του 1871 ένας ισχυρός σεισμός προκαλεί την έναρξη των υδροθερμικών εκρήξεων. Δύο μικροί κρατήρες ανοίγουν: ο Πολυβώτης - στο κέντρο του Μεγάλου Πολυβώτη, και ο ΑλέξανδροςΦλέγεθρο) στη νότια πλαγιά του Λόφου. Ο ατμός που παράγεται σκεπάζει σαν ομίχλη το νησί. Από την πρώτη αυτή έκρηξη εκτινάσσονται μόνο μικρές ποσότητες λάσπης και πετρωμάτων.

Στις 3 ή 8 Ιουνίου του 1873 γίνονται ισχυροί τοπικοί σεισμοί στη Νίσυρο, διευρύνεται ο κρατήρας του Αλέξανδρου, μια ρωγμή τον ενώνει με τον Πολυβώτη και αρχίζει η εκρηκτική δραστηριότητα τινάζοντας λάσπες και θραύσματα πετρωμάτων. Ποτάμια από καυτή λάσπη ξεχύνονται από τον Αλέξανδρο και καλύπτουν την περιοχή νότιά του, διανύοντας μια απόσταση 500 μέτρων. Ο ατμός και το ζεστό νερό βρέχει τα κλαδιά των δέντρων και όταν εξατμίζεται αφήνει σταλαγμίτες από τα διαλυμένα στο θερμό ρευστό άλατα.

Από τον Ιούνιο έως το Σεπτέμβριο καταγράφονται μόνο μικρές σεισμικές δονήσεις, ενώ από τους κρατήρες παράγεται μεγάλη ποσότητα ατμού πλούσιου σε υδρόθειο. Στις 11 Σεπτεμβρίου ένας ισχυρός σεισμός προκαλεί βλάβες σε σπίτια στο Μαντράκι, ιδιαίτερα δε στην περιοχή Λαγκάδι. Μια μεγάλη υποθαλάσσια ρωγμή ανοίγει, ξεκινώντας από την Τάβλα του Γυαλού στο Μαντράκι, και κατευθύνεται προς τα βόρεια. Μια άλλη μεγάλη ρωγμή τέμνει το Γυαλί. Η εκρηκτική δραστηριότητα συνεχίζεται για αρκετές μέρες μετά στους κρατήρες του Πολυβώτη και του Αλέξανδρου. Οι σεισμοί διαρκούν ως το Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου.

Η τελευταία υδροθερμική έκρηξη που έχει καταγραφεί στη Νίσυρο είναι αυτή του 1887, η οποία δημιούργησε τον κρατήρα του Μικρού Πολυβώτη. Αυτή περιγράφεται πολύ συνοπτικά από τον Ιταλό γεωλόγο Α. Martelli, στη μονογραφία του «Il gruppo eruttivo di Nisiro nel mar Egeo”» που δημοσιεύεται το 1917:«Σύμφωνα με τους νησιώτες που δούλευαν στα ορυχεία θείου, ήταν μια έκρηξη από λάσπη και εξαλλοιωμένα πετρώματα με έντονη εκπομπή ατμού».

Ist_ekrikseis/5esx_Nis_Hydrocraters_FlegethronOV1_100.jpg Ist_ekrikseis/5ccsx_Nis_Hydrocraters_x1_100.jpg Ist_ekrikseis/5gsx_nisyro88sapper_100.jpg Ist_ekrikseis/5fsx_Nis_Hydrocraters_MikrosPolyvotisOV1_100.jpg

 
Copyright 2008 Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών, Ελλάδα