Ιαματικές Πηγές

Ιαματικές Θερμές Πηγές

Οι άφθονες θερμές πηγές είναι ένα άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Νισύρου. Σε πολλά σημεία κατά μήκος των ακτών του νησιού αναβλύζει ζεστό νερό, σε θερμοκρασίες που κυμαίνονται από 30 έως 61 βαθμούς. Πρόκειται για ανάμειξη θαλασσινού και βρόχινου νερού με τα γεωθερμικά ρευστά του ανώτερου θερμού ορίζοντα. Αυτά, Σα θερμά και ελαφρότερα, καταφέρνουν να φτάσουν κοντά στην επιφάνεια ακολουθώντας τα μεγάλα ρήγματα και ρωγμές της περιοχής.

 
Πίνακας 1

 

Οι πιο γνωστές από τις θερμές πηγές είναι αυτές των Λουτρών, Λουτρών, 1500 μέτρα βόρεια από το Μαντράκι, και της Θερμιανής, δίπλα στο εκκλησάκι της Παναγιάς της Θερμιανής, στη βόρεια άκρη του χωριού των Πάλων. Και οι δύο κατατάσσονται στις «ιαματικές υδροθειούχες αλιπηγές».

Η πηγή της Θερμιανής είναι γνωστή από της αρχαιότητα. Η επιγραφή που βρέθηκε στα ερείπια της μεγάλης στοάς των Ρωμαϊκών λουτρών τα οποία λειτουργούσαν στην ίδια περιοχή «Ολβιος άνερ ός κατ’ ελάινον ουδόν Ιπποκράτους βαλανείων νοσειρών νόσων ώδ’ έσσεται» (Ευτυχισμένος ο άνδρας που θα γίνει έτσι (θα ιαθεί), [μόλις διαβεί] το ελέινο (από ξύλο ελιάς) κατώφλι των λουτρών του Ιπποκράτη [που ξεπλένουν] τις βλαβερές αρρώστιες) ενισχύει την άποψη ότι ο πατέρας της ιατρικής Ιπποκράτης είχε διαλέξει την πηγή αυτή της Νισύρου σαν ιαματικό λουτροθεραπευτικό κέντρο.

Στην ίδια πηγή αναφέρεται πιθανά και ο Buondelmonti σαν ιαματικά λουτρά:
      Ad trionem in pede montis, contigua maris, spelunca consistit, ad quam circumstantes, doloribus oppressi, accedunt, et, diu morati, in patriam incolumes reventuntur.

Στην κοντινή ακτή, στις παρυφές του βουνού, υπάρχει μια σπηλιά όπου όσοι υποφέρουν από πόνους έρχονται να γιατρευτούν, μένουν για κάποιο διάστημα και κατόπιν αναχωρούν υγιείς.

Η τελευταία περίοδος κατά την οποία λειτουργεί θεραπευτικό κέντρο στην περιοχή είναι από το 1895 έως τις αρχές της δεκαετίας του -30, τα γνωστά «Λουτρά Παντελίδη». Σήμερα έχουν αναστηλωθεί τα παλαιά λουτρά, δεν είναι όμως ακόμη έτοιμα να λειτουργήσουν. Η θερμοκρασία της πηγής είναι 33 βαθμοί, αναμένεται όμως να αυξηθεί κατά 8-10 βαθμούς εάν αντληθεί το νερό.

Τα νερά της θερμής πηγής των Λουτρών εκμεταλλεύονται τα Δημοτικά Λουτρά Μανδρακίου από το 1872. Είναι φημισμένες οι θεραπευτικές της ιδιότητες στις ρευματοπάθειες, αρθροπάθειες, δερματικές παθήσεις και παθήσεις του κυκλοφοριακού συστήματος. Η μέγιστη θερμοκρασία της πηγής είναι 46 βαθμοί.

Μια τρίτη γνωστή θερμή πηγή είναι αυτή στον όρμο του Αυλακιού. Τα νερά της είχαν χρησιμοποιηθεί για λουτροθεραπείες πριν εγκαταλειφθεί ο οικισμός. Το ζεστό νερό αναβλύζει σήμερα μέσα στη θάλασσα και η μέγιστη θερμοκρασία του είναι 61 βαθμοί.

Πέραν των θερμών πηγών, στη Νίσυρο υπάρχουν πλήθος θέσεις όπου αναδύεται θερμός ατμός. Δύο από αυτές τις θέσεις χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν ως φυσικές σάουνες. Η κυριότερη, και γνωστή από την αρχαιότητα, είναι στη θέση Πυριά, όπου σώζεται ακόμα ο θάλαμος των ατμόλουτρων και διπλανά βοηθητικά των λουτρών κτίσματα. Η άλλη θέση βρίσκεται στην είσοδο του οικισμού Εμπορειός. Η θερμοκρασία των ατμών είναι 34-35°C.

Iamatikes_piges/1sx_Loutra1_100.jpg    Iamatikes_piges/2asx_Thermiani1_100.jpg Iamatikes_piges/2bsx_Thermiani4_100.jpg Iamatikes_piges/2csx_Thermiani5_100.jpg Iamatikes_piges/3sx_Thermiani6_100.jpgIamatikes_piges/4sx_LutraPand2_100.jpgIamatikes_piges/5asx_Avlaki_100.jpg
Iamatikes_piges/5bsx_Nis_MonitorHotWaters_Avlaki_1_100.jpgIamatikes_piges/5csx_Nis_MonitorHotWaters_Avlaki_8_100.jpgIamatikes_piges/6asx_Pyria1_100.jpgIamatikes_piges/6bsx_Pyria1a_100.jpgIamatikes_piges/6csx_Pyria2a_100.jpgIamatikes_piges/7sx_Embor_Steem1a_100.jpg

 

Ερωτήματα για τις θερμές πηγές

Τι είναι τα μεταλλικά ύδατα και πώς δημιουργούνται;

Τα επιφανειακά ύδατα (θάλασσα, βροχή, χιόνι) διαπερνούν το έδαφος και τα πετρώματα με ρωγμές ή πόρους, όταν δε φτάσουν σε κάποιο βάθος, σχηματίζουν μεγάλες υπόγειες δεξαμενές (ταμιευτήρες νερού). Οι δεξαμενές αυτές τροφοδοτούν, μέσα από ρωγμές ή ασυνέχειες των πετρωμάτων ή  υπερχείλιση, τις πηγές του νερού στην επιφάνεια. Το νερό, κατά τη διαδρομή του  μέσα από τα  πετρώματα και την παραμονή του σε αυτά, διαλύει μικρό ή μεγάλο μέρος από τα συστατικά τους, συσσωρεύοντας και μεταλλικά ιόντα. Έτσι, τα περισσότερα πηγαία ύδατα μπορούν να χαρακτηριστούν μεταλλικά.
Μεταλλικά νερά που περιέχουν πολλά αλκαλικά ιόντα (νάτριο, κάλιο) λέγονται αλκαλικά. Σιδηρούχα όσα περιέχουν πολλά όντα σιδήρου κ.ο.κ.

Που και πώς δημιουργούνται οι θερμές πηγές;

Κάθε τριάντα μέτρα βάθος, η θερμοκρασία της γης αυξάνεται φυσιολογικά κατά ένα περίπου βαθμό. Αν μια ποσότητα νερού συγκεντρωθεί σε χίλια μέτρα βάθος, το νερό της θα είναι τουλάχιστον τριάντα βαθμούς θερμότερο από ότι ήταν στην επιφάνεια. Όταν το νερό στις υπόγειες δεξαμενές ζεσταθεί, βρίσκει πιο εύκολα (λόγω μικρότερης πυκνότητας) το δρόμο για να ξαναβγεί στην επιφάνεια και δημιουργεί τις θερμές πηγές. Όσο μεγαλύτερη θερμοκρασία έχει το νερό, τόσο πιο εύκολα διαλύει τα μεταλλικά άλατα που συναντάει και επομένως γίνεται πλουσιότερο σε ιόντα.
Στις περιοχές της γης όπου η θερμοκρασία αυξάνεται ταχύτερα (κοντά ή πάνω στα ενεργά ηφαίστεια μπορεί να φτάσει και τους 600 βαθμούς στο ένα χιλιόμετρο βάθος), ή μπορεί εύκολα το νερό να κατέλθει και να ανέλθει με μεγάλη ταχύτητα (μεγάλα ενεργά ρήγματα) σημειώνεται και η μεγαλύτερη συγκέντρωση θερμών πηγών.

Τι σημαίνει και πώς γίνεται ο χαρακτηρισμός μιας μεταλλικής πηγής ως «ιαματικής»;

Σε απόλυτες έννοιες είναι αυθαίρετος χαρακτηρισμός. Σήμερα υπάρχει ένας κανονισμός με βάση τον οποίο χαρακτηρίζεται μια πηγή ως μεταλλική, δεν υπάρχει όμως, και θα είναι δύσκολο να υπάρξει στο μέλλον αντίστοιχος κανονισμός για να χαρακτηριστεί ως ιαματική με βάση ποσοτικά χαρακτηριστικά της χημικής της ανάλυσης.

Γιατί η θερμοκρασία των θερμοπηγών παραμένει ίδια όλες τις εποχές του χρόνου;

Λίγα μόλις μέτρα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, η θερμοκρασία της γης παραμένει σταθερή και ίδια όλες τις εποχές του χρόνου. Οι εποχιακές διακυμάνσεις της θερμοκρασίας δεν επηρεάζουν παρά τα πρώτα 10-20 μέτρα πετρώματος . Γιαυτό και τα υπόγεια νερά, που συνήθως έρχονται από μεγαλύτερο βάθος, έχουν σταθερή θερμοκρασία. Όσο πιο βαθιά και πιο μεγάλη είναι η υπόγεια δεξαμενή που τροφοδοτεί μια θερμοπηγή, τόσο πιο σταθερή θα είναι η θερμοκρασία του νερού στην ανάβλυσή του. Μόνο στην περίπτωση που η υπόγεια δεξαμενή είναι σε μικρό βάθος, και η τροφοδοσία με νέο ύδωρ αυξημένη, παρατηρούνται μικρές αυξομειώσεις στη θερμοκρασία της ανάβλυσης. 

 

Πότε στερεύει μια θερμοπηγή;

Όταν διαταραχτεί η ισορροπία ανάμεσα στα επιφανειακά ύδατα που τροφοδοτούν την υπόγεια δεξαμενή και το νερό που αναβλύζει (έλλειψη τροφοδοσίας ή κλείσιμο διόδων εξόδου προς την επιφάνεια). Αν η δεξαμενή τροφοδοσίας είναι μεγάλη και σε αρκετό βάθος, τότε δύσκολα διαταράσσεται η ισορροπία της , όπως επίσης δύσκολα επηρεάζεται από τις ετήσιες ή και μεγαλύτερης διάρκειας διακυμάνσεις των βροχοπτώσεων! Υπάρχουν πλήθος πηγές που αναβλύζουν ανελλιπώς, εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Τι ονομάζεται αλιπηγή;

Είναι η θερμή πηγή που τροφοδοτείται κατά κύριο λόγο από θαλασσινό νερό. Στις περισσότερες θερμές πηγές των νησιών του νότιου Αιγαίου για παράδειγμα, το βρόχινο νερό συμμετέχει μόνο γύρω στο 15%, ενώ σε ορισμένες δεν συμμετέχει καθόλου.


Γιατί στα νησιά οι περισσότερες θερμοπηγές βρίσκονται δίπλα ή μέσα στη θάλασσα;

Το θερμό νερό είναι ελαφρότερο από το κρύο θαλασσινό νερό, γιαυτό και επιπλέει πάνω σε αυτό. Έτσι, όσο θερμό νερό συγκεντρώνεται κάτω από τα πετρώματα των νησιών, ακολουθεί συνήθως την ευκολότερη οδό και αναβλύζει στις ακτές, επιπλέοντας πάνω στο θαλασσινό νερό.

Γιατί το νερό σε μερικές πηγές βρωμάει υδρόθειο και σε άλλες όχι;

Το νερό εμπλουτίζεται σε υδρόθειο σε δύο περιπτώσεις.
Στην πρώτη, όταν περνάει από πετρώματα με γύψο, τον διαλύει και τον μετατρέπει σε υδρόθειο ελευθερώνοντας και θερμότητα. Για αυτό όλη η ζώνη της δυτικής Ελλάδας που έχει εβαπορίτες, δηλαδή πετρώματα με υψηλή περιεκτικότητα γύψου, έχει πλήθος θερμές πηγές πλούσιες σε υδρόθειο.
Στη δεύτερη περίπτωση, το υδρόθειο παράγεται από τα ηφαίστεια. Έτσι οι θερμές πηγές κοντά στα ηφαίστεια είναι πλούσιες σε υδρόθειο.

Πώς εμφανίζεται διοξείδιο του άνθρακα στις περισσότερες «ιαματικές» πηγές;

Στις πηγές που είναι μακριά από τα ηφαίστεια, το διοξείδιο εμφανίζεται σε νερά που έχουν περάσει από ασβεστολιθικά πετρώματα. Το ανθρακικό ασβέστιο που περιέχουν, διαλύεται από το νερό και από την αντίδραση αυτή παράγεται διοξείδιο του άνθρακα.
Το διοξείδιο που υπάρχει στις θερμές πηγές των ηφαιστείων προέρχεται από τα βάθη της γής, τον μανδύα, και ανεβαίνει στην επιφάνεια μαζί με το λιωμένο πέτρωμα, το μάγμα.

Τι ακριβώς σημαίνει ότι μια πηγή είναι ραδιενεργός; (υπάρχει κίνδυνος από τη χρήση της;)

Ένα στοιχείο ονομάζεται ραδιενεργό όταν, με σταθερούς ρυθμούς στο χρόνο, χάνει σωματίδια (πρωτόνια) και ενέργεια, και μετατρέπεται (μεταπίπτει) σε ένα  άλλο στοιχείο. Ένα κιλό ράδιο (Ra) π.χ., σε 1600 χρόνια θα έχει μείνει το μισό, ενώ το άλλο μισό έχει γίνει μολύβι (Pb). Τα κύρια φυσικά ραδιενεργά στοιχεία είναι το κάλιο, το ουράνιο, το θόριο, το ράδιο και το ραδόνιο. Όλα είναι στερεά, εκτός από το τελευταίο που είναι αέριο, και όλα διαλύονται σχετικά εύκολα στο νερό. Ραδιενεργές λέγονται λοιπόν οι πηγές των οποίων το νερό περιέχει ραδιενεργά στοιχεία.
Ο κίνδυνος από τη χρήση νερού βεβαρημένου σε ραδιενεργά στοιχεία μπορεί να είναι σοβαρός. Όμως η συντριπτική πλειοψηφία των θερμοπηγών της χώρας μας έχει χαμηλό περιεχόμενο τέτοιων στοιχείων, και σε αυτή την περίπτωση δεν υπάρχει κανείς κίνδυνος για την υγεία των χρηστών. Είναι καλό βέβαια να γίνονται περιοδικά αναλύσεις του νερού και να παρακολουθείται η σύστασή τους ώστε να μην υπάρχει καμιά ανησυχία.

Τι είναι τα ηλεκτρικά φορτία του νερού των μεταλλικών πηγών;

Τα άλατα που διαλύονται στο νερό υπάρχουν μέσα σε αυτό με τη μορφή ιόντων, θετικών και αρνητικών. Για παράδειγμα, το αλάτι (NaCl) διαλύεται στο νερό σε ένα θετικό ιόν νατρίου (Νa+) και ένα αρνητικό ιόν χλωρίου (Cl-). Όσο πιο φορτισμένα σε άλατα είναι τα νερά, τόσο περισσότερα ιόντα έχουν, τόσο καλύτεροι αγωγοί ηλεκτρικού ρεύματος γίνονται.

Τι άλλες χρήσεις, εκτός από λουτρά, γίνονται στα ζεστά νερά της Ελλάδας;

Βασικά χρησιμοποιούνται, με τη μορφή της γεωθερμικής ενέργειας, σε γεωργικές καλλιέργειες: θέρμανση θερμοκηπίων, ξήρανση προϊόντων, ωρίμανση κηπευτικών ή για να θερμαίνονται τα νερά στα ιχθυοτροφεία. Οι δυνατότητες χρήσης τους είναι τεράστιες. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν από την ψύξη και θέρμανση κατοικιών (ακόμη και νερά με πολύ χαμηλή θερμοκρασία) ως και την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

 

 
Copyright 2008 Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών, Ελλάδα