Τα Μνημεία

Παλαιόκαστρο

Πολυτελέστατο οχυρωματικό οικοδόμημα των κλασικών χρόνων. Σώζονται δύο μακρά κατακόρυφα τείχη κατασκευασμένα από μαύρο βασαλτικό ανδεσίτη, τα οποία εκτείνονται βόρεια και δυτικά. Τα τείχη αυτά έχουν πάχος από τρία έως πέντε μέτρα. Οι πύργοι των προμαχώνων είναι τετράγωνοι, σε απόσταση 25μ. περίπου ο ένας από τον άλλον και προεξέχουν των τειχών.
Η κύρια πύλη με πλάτος 1.80μ. βρίσκεται στα βόρεια του νοτιοανατολικού γωνιακού τοίχου και αντικρίζει το Νότο. Στον πρώτο πύργο, βόρεια της πύλης, υπάρχει εγχαραγμένη επιγραφή που αναφέρει ότι το έδαφος σε πλάτος πέντε ποδών κατά μήκος του τείχους ανήκει στο δημόσιο:

«ΔΑΜΟΣΙΟΝ ΤΟ ΧΩΡΙΟΝ ΠΕΝΤΕ ΠΟΔΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥ ΤΕΙΧΕΩΣ».

Εσωτερικά των τειχών υπάρχουν σκάλες των 15-20 σκαλοπατιών που οδηγούν στις επάλξεις. Τόσο ο εσωτερικός όσο και ο εξωτερικός τοίχος είναι χτισμένοι με την ίδια επιμέλεια. Οι τεράστιοι αυτοί τετραγωνισμένοι ογκόλιθοι εφαρμόζουν τέλεια μεταξύ τους. Το διάστημα που υπάρχει ανάμεσα στους δύο τοίχους είναι γεμάτο από χαλίκια και χώμα και καλύπτεται από μεγάλες πέτρινες πλάκες.
Μέσα στο Παλιόκαστρο μπορεί κανείς να δει και αρκετά τμήματα από την τοιχοποιία μιας πολύ μεγάλης βασιλικής παλαιοχριστιανικής καθώς και αρκετά μαρμάρινα μέλη της με εξαιρετικές καλλιτεχνικές λεπτομέρειες.

Το Δρακόσπηλο

Πρόκειται για σπήλαιο λαξευμένο μέσα στις δακιτικές λάβες του Καραβιώτη. Η είσοδος της σπηλιάς είναι φυσική σε σχήμα αψίδας. Έχει πλάτος 1.60μ και μήκος 1.85μ. αριστερά της εισόδου υπάρχει κι ένα δεύτερο άνοιγμα στο οποίο μπαίνει κανείς ανεβαίνοντας επτά σκαλισμένα πάνω στο βράχο σκαλοπάτια. Το εσωτερικό του δρακόσπηλου έχει μήκος 6 μ. και πλάτος 4.10μ. και ύψος 3μ. Μέσα στο σπήλαιο βρίσκεται λαξευμένη δεξαμενή με περίμετρο 1.30μ. και βάθος 2.70μ.
Δεξιά μπορεί κανείς να διακρίνει ένα λαξευμένο ισόπεδο που υψώνεται από το δάπεδο του σπηλαίου 0.35μ., προοριζόμενο πιθανότατα για κρεβάτι. Υπάρχουν επίσης τρεις λαξευμένες «γούρνες» κι ένα αυλάκι εντός του σπηλαίου που φέρνει το νερό της βροχής στη στέρνα. Στους τοίχους του σπηλαίου υπάρχουν σκαλισμένες κοιλότητες.
Πάνω από το βράχο του «Δρακόσπηλου» υπάρχουν τμήματα κτιρίου κατασκευασμένου με πελεκημένες πέτρες (όπως και του «Παλιοκάστρου»). Το μήκος του κτιρίου είναι 6.50μ. και το πλάτος 4.50μ. Υπάρχουν και σκαλισμένα σκαλιά επάνω στο βράχο που οδηγούν από το κτίριο αυτό στο «Δρακόσπηλο». Το πλέον πιθανό είναι να πρόκειται για τη νοτιότερη «φρυκτωρία» της Νισύρου

Ο Νύφιος (Νυμφίος)

Ένα μοναστηριακό συγκρότημα που απαρτίζεται από ένα μικρό ναό, μονόχωρο οικοδόμημα, και επτά μικρά κτίσματα, κατασκευασμένα από πέτρα της περιοχής. Πιθανότατα, κατά την αρχαιότητα, να υπήρξε εδώ ιερό αφιερωμένο στις Νύμφες που ήταν και οι προστάτιδες των νερών.
Ανηφορίζοντας στο λόφο που υψώνεται απέναντι από τον ναό που είναι αφιερωμένος στον Νυμφίο χριστό, συναντούμε αρχαία κτίσματα, δεξαμενές, θεμελιώσεις κτιρίων, δάπεδα, θραύσματα αγγείων από διάφορες περιόδους και πολλές «στέρνες». Ίσως για το λόγο αυτό ο λόφος ονομάστηκε «Βιστερνιά».
Στην ανατολική πλευρά της μικρής κοιλάδας του «Νυμφίου» και μέσα σε τεράστιο βράχο βρίσκεται λαξευμένο σπήλαιο με κίονα. Στο σπήλαιο μπαίνει κανείς κατεβαίνοντας αρκετά πέτρινα σκαλιά. Σήμερα το σπήλαιο αυτό είναι ναός αφιερωμένος στον άγιο Ιωάννη τον Καλυβίτη.
Απέναντι από το σπήλαιο σώζονται λείψανα αρχαίου κτιρίου με υποδοχές δοκών σκαλισμένες στο βράχο. Στην είσοδο του συγκροτήματος του «Νυμφίου», στην αριστερή πλευρά, δεσπόζει λίθινο κερατόμορφο λάξευμα. Το σχήμα του, ίδιο με αυτά που συναντούνται στη Μινωική Κρήτη, ο προσανατολισμός (ανατολή-δύση) και η θέση του στην είσοδο του οροπεδίου του Νύφιου, καθιστούν πιθανό να είναι υπόλειμμα Μινωικής κατοίκισης στο νησί.

Το Άργος

«Άργος» λέγεται η περιοχή που βρίσκεται στο νοτιοδυτικό μέρος της Νισύρου. Είναι μια περιοχή που ξεκινά από το μοναστήρι «Σταυρός» και καταλήγει στη θάλασσα. Σύμφωνα με τις αναφορές διάφορων ιστορικών και περιηγητών που επισκέφθηκαν το νησί, καθώς και κάποιων εγγράφων της περιόδου των ιπποτών (τάγμα των Ιωαννιτών), γνωρίζουμε πως στην περιοχή αυτή και συγκεκριμένα στη θέση «Σταυρός» υπήρχε παλαιό (ιπποτικό) κάστρο, το οποίο και κατοικείτο μέχρι τον 15ο αι.
Σήμερα βλέπει κανείς ελάχιστα τμήματα των σπιτιών του κάστρου. Οι πέτρες των αρχαίων κτιρίων χρησιμοποιήθηκαν για τη διαμόρφωση του χώρου που γνωρίζουμε σήμερα.
Στην περιοχή «Άργος» και όχι μακριά από τη θάλασσα, έχουν εντοπιστεί υπολείμματα μεγάλου κλασικού κτιρίου, αρχαίες τετράγωνες δεξαμενές, τμήματα από αγγεία και μυλόπετρες. Μια επιγραφή του 2ου π.Χ. αι. χαραγμένη σε μάρμαρο αναφέρεται στον Αργείο Ποσειδώνα. Πιθανόν εδώ να υπήρχε και ο ονομαστός ναός που αναφέρει ο Στράβων.
Στην ίδια περιοχή υπάρχουν και δύο υπόγειες δαιδαλώδεις σήραγγες, σκαμμένες σε τοφφικό υλικό και ενισχυμένες από «σπαστή» ανδεσιτική λάβα της περιοχής, που ίσως να χρησιμοποιήθηκαν για καταφύγια των Νισυρίων από τους πειρατές και τους Τούρκους επιδρομείς. Η πρόσβαση σ’ αυτά δεν είναι εύκολη και δεν έχουν γίνει αρχαιολογικές έρευνες που θα μας έδιναν περισσότερες πληροφορίες.
Σε όλη την περιοχή του Άργους υπάρχουν τεράστια αποθέματα από «σπαστή» πέτρα, θραύσματα ανδεσιτικής λάβας τα οποία προέρχονται από τις εργασίες παραγωγής των περίφημων μυλόπετρων της Νισύρου. Όλοι οι αναλειματικοί τοίχοι που κρατούν τις «τάβλες» του Άργους έχουν δομηθεί με αυτά τα λατομικά απορρίμματα.

Πύργοι Κατέρου

Πρόκειται για τρία κτίσματα, πιθανότατα της κλασικής περιόδου, που βρίσκονται στη ΝΔ πλευρά του νησιού. Τα δύο από αυτά είναι σχεδόν κατεστραμμένα. Αξιοθαύμαστος είναι ο λαξευμένος βράχος που αποτελεί τον τοίχο ενός των κτηρίων. Επάνω στον τοίχο υπάρχουν λαξευμένα κοιλώματα. Οι πύργοι αυτοί είναι πιθανά φυλάκια, όπως του δρακόσπηλου και της Πυργούσας

Τριθάλαμο σπήλαιο Κατέρου.
Βρίσκεται στην περιοχή «Οξαγρελιά». Είναι ένα φυσικό σπήλαιο στο οποίο μπαίνει κανείς κατεβαίνοντας επτά φυσικά σκαλοπάτια. Το σπήλαιο αυτό είναι τρεις φορές περίπου μεγαλύτερο από το Δρακόσπηλο. Στο εσωτερικό του διακρίνονται τρεις θάλαμοι και ένας προθάλαμος.
Κατά τη διάρκεια εξωραϊσμού του σπηλαίου βρέθηκαν ανθρώπινα οστά, λυχνάρια και άφθονα όστρακα από αγγεία διαφόρων εποχών.

Τείχη στην περιοχή Βαθιά

Στην περιοχή Βαθιά, ΒΑ από το Μαντράκι, σε μικρή απόσταση από μικρό ναό αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου, υπάρχει ένα αρκετά μεγάλο τμήμα τείχους, πιθανώς κυκλώπειο, δυστυχώς σε κακή κατάσταση. Στην περιοχή δεν έχουν γίνει αρχαιολογικές έρευνες. Θεωρείται πιθανό να υπήρχε κάποιος οικισμός, καθώς η ευρύτερη περιοχή έχει το τοπωνύμιο «μισοχώρι».
   

Δεξαμενή (Πάλοι)

Σε μικρή απόσταση από τον Άγιο Φωκά, βρίσκεται μία δεξαμενή των παλαιοχριστιανικών χρόνων. Πρόκειται για ένα οικοδόμημα με ορθογώνια κάτοψη 8Χ6μ, και ύψους 5μ. Καλύπτεται από χτιστή καμάρα. Ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ως εντευκτήριο Ιταλών στρατιωτών, οι οποίοι τον τοιχογράφησαν κατάλληλα με γυναικείες φιγούρες που διασώζονται έως σήμερα.