Περιήγηση στη Νίσυρο...

Λίγα λόγια...

Σχεδόν ολόκληρος ο χώρος του νησιού είναι προσβάσιμος στον περιπατητή μέσω ενός πυκνού δικτύου μονοπατιών, τα περισσότερα από τα οποία διατηρούνται σε καλή κατάσταση ή έχουν πρόσφατα αποκατασταθεί και έχουν ικανοποιητική σήμανση. Πάνω από 40 μονοπάτια θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ιδιαίτερου γεωλογικού ή φυσιολατρικού ή πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Εδώ παρουσιάζουμε αναλυτικά τα σπουδαιότερα, σε 16 ομάδες. Η αρίθμησή τους αντιστοιχεί κατά κάποιο τρόπο σε μια ιεράρχηση με βάση το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν. Ο χρόνος που απαιτείται για σχεδόν όλα είναι περίπου 3 ώρες κανονικό περπάτημα για όλη τη διαδρομή. Το μόνο μονοπάτι με σοβαρές δυσκολίες, που δεν προτείνεται για παιδιά και μη έμπειρους πεζοπόρους, είναι του Δρακόσπηλου (12). Ορισμένες δυσκολίες έχουν επίσης τμήματα από τα μονοπάτια 13, 14 και 5 (το βόρειο τμήμα του).

Όλα τα σχετικά προσβάσιμα και με ιδιαίτερο ενδιαφέρον μονοπάτια, έχουν προβληθεί στο σχετικό χάρτη του δικτυακού αυτού τόπου, ενώ διατίθενται επίσης και τα αρχεία GPS με την καταγραφή τους, σε συντεταγμένες ΕΓΣΑ. Όσους διαθέτουν GPS τους συμβουλεύουμε να τα κατεβάσουν στον υπολογιστή τους, ώστε να μπορούν να κινηθούν με μεγαλύτερη σιγουριά και ασφάλεια στα μονοπάτια που δεν διαθέτουν ικανοποιητική σήμανση.

Σε ότι αφορά στο γεωλογικό ενδιαφέρον του χώρου για τον περιπατητή, αυτό είναι πολυδιάστατο: Η Νίσυρος είναι το νεώτερο μεγάλο ενεργό ηφαίστειο του Αιγαίου (τα χερσαία προϊόντα είναι νεώτερα από 150.000 χρόνια). Είναι ένας μοναδικός γεώτοπος και ένα διατηρητέο μνημείο της φύσης καθώς:

  • Διατηρεί τη δομή ενός κλασικού στρωματοηφαιστείου, που δεν συναντάται αλλού στον ελλαδικό χώρο.
  • Διαθέτει ένα ευρύ φάσμα ηφαιστειακών προϊόντων, που σχεδόν καλύπτουν όλα τα είδη ηφαιστιτών, σε εύκολα επισκέψιμες εμφανίσεις. Το σύνολο του νησιού μπορεί να χαρακτηρισθεί ένα υπαίθριο γεωλογικό μουσείο με μεγάλο ενδιαφέρον για τον ειδικό επιστήμονα-μελετητή, τον φοιτητή γεωεπιστημών αλλά και τον απλό φυσιολάτρη-επισκέπτη.
  • Υπάρχει ένα τυπικό κεντρικό καλδερικό βύθισμα, διαμέτρου 4 χλμ. που διατηρείται θαυμάσια και κάνει δυνατή την παρατήρηση της εσωτερικής δομής του ηφαιστείου.
  • Ο πυθμένας του καλδερικού βυθίσματος φιλοξενεί πλήθος κρατήρων υδροθερμικών εκρήξεων, παγκόσμια μοναδικών για το μέγεθος και τη δομή τους και έντονη υδροθερμική δράση (ατμίδες και λακκούβες με αναβράζον ρευστό).

Σε ότι αφορά στη χλωρίδα και πανίδα, το ενδιαφέρον είναι περίπου ισότιμο για όλα τα μονοπάτια. Η χλωρίδα και η πανίδα της Νισύρου παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον εξαιτίας της ηφαιστειακής προέλευσης και της γεωγραφικής θέσης του νησιού. Αποτελεί για τη χλωρίδα, μαζί με τα νησιά του Αιγαίου και κυρίως αυτών που βρίσκονται κατά μήκος των μικρασιατικών ακτών , οδό μετανάστευσης ασιατικών ειδών προς τον ελληνικό χώρο και προς τη νότια Ευρώπη γενικότερα και βρίσκεται πάνω στον ανατολικό μεταναστευτικό διάδρομο των πουλιών που είναι ο σημαντικότερος για την μετανάστευσή τους στην Ελλάδα και τη Μικρά Ασία.

Η καταγεγραμμένη παρουσία 450 ειδών χλωρίδας , 85 ειδών ορνιθοπανίδας 7 ειδών ερπετών καθώς και η παρουσία της φώκιας Monachus-monachus στις ακτές του νησιού κάνουν αυτό το νησί έναν τόπο ιδιαίτερου ενδιαφέροντος. Πλήθος ελιές, μυγδαλιές και συκιές, μαζί με βελανιδιές αγραμυθιές και πρίνους, ορίζουν τη Νίσυρο σαν το «πράσινο ηφαίστειο του Αιγαίου». Η λεβάντα, η καμπανούλα η Νισυριά, οι άγριες ορχιδέες και εκατοντάδες άλλα λουλούδια, συνθέτουν πίνακες μοναδικής ομορφιάς, ιδιαίτερα την άνοιξη. Ο κουρκούταβλος (οι μεγάλες σαύρες – agame stelio), η χαλκοκουρούνα (ο κυανούς του Αριστοτέλη ή η καρακάξα των σημερινών Νισυρίων), οι πέρδικες, μαζί με το σπιζαετό, την αετογερακίνα και δεκάδες άλλα πουλιά θα σας συντροφεύουν στο περπάτημα.

Οι νότιες πλαγιές του ηφαιστείου είναι περισσότερο «ερημοποιημένες» για διάφορους λόγους (κλιματολογικούς, γεωλογικούς, υπερβόσκησης).

Τα Μονοπάτια της Νισύρου

Είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον μονοπάτι, αυτό που οδηγεί στην ψηλότερη κορυφή της Νισύρου (υψόμετρο 698 μ.).

Ξεκινήστε πολύ πρωί και καλά προετοιμασμένοι για την ανάβαση. Μέχρι το μοναστήρι της Ευαγγελίστρας υπάρχει αμαξιτός δρόμος. Η ανάβαση ξεκινά από το μοναστήρι της Ευαγγελίστρας, και ο χρόνος μέχρι την κορυφή είναι περίπου μία ώρα κανονικό περπάτημα χωρίς στάσεις. Αρχικά, περπατάτε λίγα λεπτά στο μονοπάτι που κινείται στα νότια γκρεμνά της καλδέρας και μόλις φτάσετε στο σημείο που οι λάβες του θόλου του Πρ. Ηλία ακουμπούν την καλδέρα στρίβετε αριστερά και ξεκινάτε την ανάβαση πάνω στους δακίτες της τελευταίας ηφαιστειακής έκρηξης του νησιού.

Το μονοπάτι είναι βατό και ευδιάκριτο στο πρώτο μέρος του, ενώ χρειάζεται προσοχή για να μην το χάσετε μεταξύ των 450-500 μέτρων. Εξήντα μέτρα χαμηλότερα από την κορυφή, αφού διασχίσετε το δάσος από πουρνάρια που σκεπάζουν τη βορειοδυτική πλαγιά του θόλου, στο υψόμετρο των 638 μέτρων σας περιμένει ο «κρεμαστός κήπος» του Διαβάτη. Μια όαση από ψηλά δέντρα – καρυδιές, συκιές, αχλαδιές κ.α. – σε μια επίπεδη κυκλική έκταση που περικλείεται από ένα ψηλό μαντρότοιχο. Η κυκλική αυτή δομή είναι ένας κρατήρας κατάρρευσης του θόλου του Πρ. Ηλία, δομές συνηθισμένες σε θόλους, που δημιουργούνται στην τελική φάση της έκρηξης, κατά την ψύξη του μάγματος. Στην είσοδό του Διαβάτη δεσπόζει ένα λευκό σπιτάκι, με χαραγμένη στη λάβα της στέρνας του μια χρονολογία: 1749. Η εκκλησία που βρίσκεται πίσω από το σπιτάκι είναι της Παναγιάς της Διαβατιανής (Γαλακτοτροφούσα) με εντυπωσιακές τοιχογραφίες πιθανώς του 17ου αιώνα. Απέναντι από την εκκλησία υπάρχουν μικρά κελιά, σε κακή κατάσταση, που φιλοξενούσαν παλαιότερα τις καλόγριες του μοναστηριού. Συνεχίστε το μονοπάτι και σε λίγα λεπτά θα βρίσκεστε στην κορυφή του Προφήτη Ηλία με το απαραίτητο ξωκλήσι, 698 μέτρα πάνω απ’ τη θάλασσα. Η θέα από εδώ είναι μοναδική προς κάθε κατεύθυνση, ιδιαίτερα όμως προς την καλδέρα και τους υδροθερμικούς κρατήρες.. Όσοι αντέχουν το περπάτημα μπορούν να κινηθούν νότια του Πρ. Ηλία, και να θαυμάσουν στο διάσελο πριν την Τραπεζίνα το εκκλησάκι του Άγιου Παντελεήμωνα.

Στο δρόμο της επιστροφής παρατηρήστε προσεκτικά τα πετρώματα. Θα δείτε μέσα στους τεφρορόδινους δακίτες πολλά στρογγυλωμένα κομμάτια από ένα πιο σκούρο μοβ πέτρωμα. Πρόκειται για έναν ανδεσίτη που εισέβαλε στο μαγματικό θάλαμο του δακίτη και μαζί πήραν το δρόμο για την επιφάνεια.

Η επιστροφή προτείνεται μέσω του εντυπωσιακού οροπεδίου του Νύφιου, όπου: -διασώζονται οι μόνες ενδείξεις για ιερό κορυφής των Μινωιτών, με κέρατα καθοσιώσεως και υπολείμματα κατοίκισης, -πιθανό ιερό των Νυμφών (εξ ου και το Νίφιος) σε λαξευμένο σπήλαιο που σήμερα φιλοξενεί την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Καλυβίτη, –μοναστηριακό συγκρότημα αφιερωμένο στον Νυμφίο Χριστό με ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες. Η επιστροφή από το Νύφιο μπορεί να γίνει με 30 λεπτά κατηφορικό μονοπάτι τόσο προς την Ευαγγελίστρα, όσο και προς το Λακκί. Στη διασταύρωση δεσπόζουν τα μέτωπα των ρευμάτων λάβας που τροφοδοτούνται από το θόλο του Μποριάτικου.

Αν επιστρέψετε στην Ευαγγελίστρα, κάντε μια μικρή στάση στο μοναστήρι, πιείτε λίγο δροσερό νερό από τη στέρνα της αυλής της, χαρείτε το δροσερό αεράκι κάτω από τα κλαδιά της τεράστιας αγραμυθιάς και κατηφορίστε το μονοπάτι για το Κάτω Λακκί. Στα ριζά του βόρειου γκρεμνού της καλδέρας υψώνεται ένας χαρακτηριστικός λαιμός ανδεσιτικής λάβας.

Αν είστε πολύ προπονημένοι περιπατητές, μπορείτε να συνεχίσετε το μονοπάτι 1, και από το Νύφιο να στρίψετε δεξιά και να κατευθυνθείτε στο Λακκί. Εκεί, αφού δροσιστείτε με ένα αναψυκτικό στο περίπτερο του Λευτέρη – ανεκτίμητο βοηθό για δεκαετίες όλων των επιστημονικών ερευνητικών ομάδων με τις πληροφορίες για το ηφαίστειο και την υποστήριξη που μας παρέχει –πάρτε το δρόμο για το Στέφανο και κατεβείτε στον πυθμένα του. Θαυμάστε τα κρύσταλλα θείου που σχηματίζονται στις ατμίδες. Μην προσπαθήσετε να τα συλλέξετε, καταστρέφονται αμέσως και στερείτε από τους επόμενους τη δυνατότητα να τα δουν. Αφουγκραστείτε τη βουή του γεωθερμικού ρευστού καθώς ανεβαίνει στην επιφάνεια. Προσοχή μην ακουμπήσετε στα πετρώματα και τα ρευστά ρουχισμό και σακίδια γιατί καταστρέφονται πολύ γρήγορα. Αν επισκεφτείτε τον κρατήρα κατά την περίοδο των βροχών, θα απολαύσετε το θέαμα της κοχλάζουσας λάσπης. Το μεγαλύτερο μέρος του πυθμένα του Στέφανου μετατρέπεται σε λάσπη που βράζει.

Μη σταματήσετε όμως στο Στέφανο. Πάρτε στη συνέχεια το μονοπάτι για τους κρατήρες του Αλέξανδρου, του Πολυβώτη Μικρού και Μεγάλου και όλους τους άλλους που φιλοξενεί η περιοχή του Λόφου. Αξίζει τον κόπο η κάθοδος (με πολύ προσοχή και για ικανούς αναρριχητές) στο Μεγάλο Πολυβώτη για να θαυμάσετε τα λεπτοστρωμένα ιζήματα της λίμνης που φιλοξενούσε πριν τις εκρήξεις του 1871-1873, καθώς και τις άπειρες ατμίδες του. Εάν δε φυσάει ικανοποιητικά, αποφύγετε να κατέβετε στον πυθμένα του Πολυβώτη. Η συσσώρευση διοξειδίου του άνθρακα, καθώς είναι βαρύτερο από τον αέρα, δεν κάνει ασφαλή την παραμονή εδώ εάν δεν ανανεώνεται ικανοποιητικά ο αέρας.

Η περιήγηση στους υδροθερμικούς κρατήρες είναι προτιμότερο να γίνει ως μία ξεχωριστή περιήγηση, φτάνοντας στο Λακκί είτε μέσω Ευαγγελίστρας – Μποριάτικου περπατώντας, είτε με ότι άλλο μέσο επιλέξετε, ώστε ξεκούραστοι να απολαύσετε το μοναδικό θέαμα της υδροθερμικής δράσης και των κρατήρων.

Το 3ο μονοπάτι ξεκινά κι αυτό από την Ευαγγελίστρα, και κινείται στο βόρειο χείλος της καλδέρας. Ενδιαφέρον στο ξεκίνημα παρουσιάζουν οι εικόνες των γεωλογικών σχηματισμών που δομούν τα ΒΔ και βόρεια πρανή της καλδέρας. Στη συνέχεια συναντώνται οι εντυπωσιακές μορφές διάβρωσης των λαβών του Ακιμαρώνα (το ύψωμα πριν το Εμπορειό). Το μονοπάτι καταλήγει στο Εμπορειό, όπου αξίζει να το περιηγηθείτε για την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική του, τα υπολείμματα του Μεσαιωνικού κάστρου (Παντονίκη) το ναό του Ταξιάρχη και της ΜεταμόρφωσηςΗφαιστειολογικό παρατηρητήριο που στεγάζεται στο αποκατεστημένο παλιό Δημοτικό Σχολείο του χωριού και θα βρίσκεται σε πλήρη λειτουργία από τον Ιούλιο . Από εδώ ένα ωραίο μονοπάτι που έχει αποκατασταθεί πρόσφατα, οδηγεί στο Λακκί.

Το 4ο μονοπάτι ξεκινά από το βατό με αυτοκίνητο χωματόδρομο των δυτικών πλαγιών της Νισύρου, στη συμβολή του θόλου του Καραβιώτη με αυτόν της Τραπεζίνας. Εδώ μπορείτε να φτάσετε και με τα πόδια από το Μαντράκι. Κινείται κατά κύριο λόγο στον μη ερευνημένο αρχαιολογικό χώρο του Άργους, όπου θα συναντήσετε πλήθος υπολείμματα κατοίκισης από τη νεολιθική (;) περίοδο έως τον προηγούμενο αιώνα. Ιδιαίτερα εντυπωσιακές είναι οι «τάβλες» (αναβαθμίδες για καλλιέργεια) του χώρου, με τους υψηλούς αναλειματικούς τοίχους τους να δομούνται αποκλειστικά από τα υπολείμματα των δραστηριοτήτων λατόμευσης του ανδεσίτη για την παραγωγή των περίφημων «μυλίων λίθων» (μυλόπετρες) της Νισύρου. Το τελευταίο τμήμα του μονοπατιού κινείται σε εντυπωσιακές εμφανίσεις ρευμάτων ανδεσιτικής λάβας και σκωριών. Η περιοχή αυτή φιλοξενεί στοές, σκαμμένες μέσα στη γη, σε μήκος δεκάδων μέτρων και σε βάθος λίγων μέτρων. Το πιθανότερο είναι να πρόκειται για καταφύγια που κατασκεύασαν οι κάτοικοι του νησιού από τα αρχαία χρόνια, για να κρύβονται από επίδοξους κατακτητές, πειρατές και λοιπούς ανεπιθύμητους επισκέπτες. Το μονοπάτι καταλήγει στην Αγία Ειρήνη, όπου διατηρούνται υπολείμματα των κτισμάτων του εργοστασίου επεξεργασίας του θείου, το οποίο οικοδομήθηκε εδώ το 1879 από τον Α. Ράλλη και λειτούργησε μόνο για 10 χρόνια.

Το 5ο μονοπάτι κινείται στα ανατολικά πρανή της καλδέρας, ξεκινώντας από τα Νικιά και καταλήγοντας στο Φυλάκιο, ή και αντίστροφα. Ιδιαίτερο γεωλογικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν εδώ οι δομές ροής και ανόρθωσης της λάβας των Νικιών, που δεσπόζει στο πρώτο ήμισυ της διαδρομής, και τα μεγάλα ρεύματα ανδεσιτικής λάβας, που δομούν τα απότομα πρανή, κοντά στο τέλος του μονοπατιού, κάτω από το Φυλάκιο. Στην αρχή της διαδρομής βρίσκεται το μοναστήρι του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου, με ένα πολύ ενδιαφέρον καμπαναριό, από σμιλευμένη λάβα. Στη μέση της διαδρομής κυριαρχεί ο λαιμός λάβας που δημιουργεί το ύψωμα Παρλέτια, ένα από τα Μεσαιωνικά κάστρα της Νισύρου, όπου σώζονται ακόμα ορισμένα ερείπια και στέρνες. Αν ξεκινήσετε τη διαδρομή από το Φυλάκιο, θα καταλήξετε στο Ηφαιστειολογικό Μουσείο της Νισύρου που φιλοξενείται στο αποκατεστημένο Δημοτικό Σχολείο των Νικιών και αναμένεται να λειτουργήσει αυτό το φθινόπωρο. Τα καφενεδάκια στη θαυμαστή και μοναδική πλατεία των Νικιών θα προσφέρουν ξεκούραση και τέρψη, και μια βόλτα στα ριμίδια (δρομάκια) του χωριού θα αποκαλύψει την πολύ ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονική του. Το ενδιάμεσο τμήμα του μονοπατιού δεν είναι καλά διατηρημένο και καθόλου σημασμένο. Αν δεν έχετε το κουράγιο να το ψάξετε, μπορείτε να κάνετε μόνο την αρχή του μονοπατιού στο Φυλάκιο και να το ξαναπάρετε από τα Νικιά μέχρι τα Παρλέτια.

Το 6ο μονοπάτι ξεκινά από τα Νικιά και διασχίζει το νότιο χείλος της καλδέρας. Στο πρώτο τμήμα του, που ξεκινά από το δυτικό άκρο του χωριού, δίπλα από το κοιμητήριο, διατηρείται θαυμάσια το παλιό πλακόστρωτο, συναντάμε χαρακτηριστικά «σπηλάδια» (αγροικίες) χτισμένα με τη «ζαχαρόπετρα» (περλιτική λάβα των Νικιών). Μια μικρή νότια διακλάδωση οδηγεί στην κορυφή του Κόκκινου Μύλου, όπου σώζεται ένας ανεμόμυλος. Το ύψωμα που βρίσκεται ο Κόκκινος Μύλος, αποτελείται από τους ρυόλιθους του Άργους που σκεπάζονται από στρώματα σταχτοκόκκινων σκουριών των εκρήξεων της Κυράς, καθώς και από στρώματα ελαφρόπετρας της πρώτης καταστροφικής έκρηξης. Το κύριο μονοπάτι περνά από το εσωτερικό χείλος της καλδέρας και προσφέρει μοναδική θέα των υδροθερμικών κρατήρων, του λαιμού λάβας και των δομών ανόρθωσης των λαβών του Άργους. Κατηφορίζει στη συνέχεια, σαν το μονοπάτι της Καϊλιάς, και ενώνεται με το χωματόδρομο που οδηγεί στο Λακκί, ή το Μαντράκι μέσω των δυτικών πρανών του ηφαιστείου.

Το 7ο μονοπάτι ξεκινά κι αυτό από τα Νικιά και οδηγεί στο Αυλάκι, το νότιο όρμο της Νισύρου, που παλιότερα φιλοξενούσε οικισμό με αρκετές οικογένειες και θερμά λουτρά. Στο πρώτο τμήμα του συναντάμε χαλάσματα από παλαιές εκκλησίες. Μετά το μικρό τμήμα που συμπίπτει με τον αμαξωτό δρόμο, κινείται ξανά πάνω στις λάβες των Νικιών και καταλήγει στο μοναστήρι του Αγ. Παντελεήμονα, πάνω από το Αυλάκι. Πλησιάζοντας στο Αυλάκι περνάει αρκετά κοντά από ένα ανθρωπογενή λόφο, το Κουμούλι. Δεν είναι ακόμα γνωστό αν πρόκειται για αρχαίο θολωτό τάφο ή απλά για περιοχή απόθεσης των αποξεσμάτων από τη λατόμευση και παραγωγή των μυλόπετρων. Στον όρμο του Αυλακιού ανιχνεύστε στη ρηχή θάλασσα, μπροστά στο τελευταίο σπίτι του εγκαταλειμμένου χωριού, τα ζεστά νερά της θερμής πηγής. Παρατηρήστε τα όμορφα στρώματα μαύρων σκουριών που στην οροφή γίνονται κόκκινες και το επιβλητικό ανδεσιτικό ρεύμα λάβας που αποτελεί και το ακρωτήρι του Αυλακιού. Ξεκουραστείτε στη δροσερή αυλή του μοναστηριού του Αγ. Παντελεήμονα.

Το 8ο και 9ο μονοπάτι κινούνται στις ανατολικές πλαγιές του ηφαιστείου και καταλήγουν στις ωραιότερες παραλίες του νησιού. Το πρώτο ξεκινά από το πανέμορφο μοναστήρι της Παναγιάς Κυράς, με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και μοναδική «εσωτερική» ατμόσφαιρα. Κινείται στη συνέχεια πάνω στα προϊόντα των πρώτων μεγάλων εκρήξεων της Νισύρου, σκουριές, ελαφρόπετρες και στάχτη που συναντάμε ως τη γειτονική Τήλο. Η αριστερή διακλάδωση καταλήγει στην παραλία των Λιγιών, ενώ η δεξιά στο όρμο της Παχιάς Άμμου, η μοναδική παραλία της Νισύρου που δεν είναι προσβάσιμη με αυτοκίνητο! Εδώ θα βρείτε όλη την καλοκαιρινή περίοδο καλή συντροφιά από παρέες που κάνουν ελεύθερη κατασκήνωση. Το 9ο μονοπάτι καταλήγει και αυτό στις Λιές, ξεκινώντας από τον αμαξιτό δρόμο, λίγο μετά τη διασταύρωση για το Λακκί. Έχει το ίδιο ιδιαίτερο γεωλογικό ενδιαφέρον με το 8ο, διασχίζοντας περίπου τους ίδιους σχηματισμούς και μορφολογία.

Το 10ο μονοπάτι ξεκινά από το μοναστήρι του Σταυρού, στο νότιο χείλος της καλδέρας. Εδώ βρισκόταν ένα από τα πέντε κάστρα των Ναϊτών Ιπποτών της Ρόδου, δεν σώζονται όμως παρά ελάχιστα δυσδιάκριτα λείψανά του. Το μονοπάτι αρχίζει ουσιαστικά περίπου στα μισά του χωματόδρομου που οδηγεί στην Αγία Ειρήνη. Καταλήγει στα Πυριά, περιοχή έκλυσης θερμού ατμού, ο οποίος χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα ως χώρος εισνοσιθεραπείας και φυσική σάουνα. Στη διαδρομή του υπάρχουν πολύ καλές εμφανίσεις του σχηματισμού της Κατώτερης κίσσηρης: ορίζοντες πτώσης και πυροκλαστικά ρεύματα κίσσηρης, της πρώτης καταστροφικής έκρηξης του νησιού. Για τους συλλέκτες ορυκτών, η περιοχή ενδείκνυται για τη συλλογή όμορφων δειγμάτων σκάρν.

Πρόκειται για το παλιό μονοπάτι που ένωνε τα Νικιά με το Λακκί, διασχίζοντας όλο το πρανές της ανατολικής καλδέρας. Έχει αποκατασταθεί πρόσφατα στο μεγαλύτερο μέρος του, και είναι απόλαυση να το διασχίζεις, περπατώντας στην παλιά λιθοδομή

Το 12ο μονοπάτι οδηγεί στο Δρακόσπηλο, τη νοτιότερη φρυκτωρία (φυλάκιο επιτήρησης του πελάγους) της Νισύρου. Εκεί σώζεται, κάτω από τα γκρεμισμένα τείχη της φρυκτωρίας, το σπήλαιο που πιθανότατα χρησίμευε για κατοικία στους φύλακες. Η διαδρομή ξεκινά λίγο πριν το τέλος του χωματόδρομου της Αγίας Ειρήνης. Είναι ιδιαίτερα δύσκολη στο τελευταίο τμήμα της, καθώς κινείται πάνω στις αιχμηρές κατακερματισμένες λάβες του Καραβιώτη ενώ δεν υπάρχει ουσιαστικά χαραγμένο μονοπάτι.

Το 13ο μονοπάτι κινείται στα δυτικά πρανή του ηφαιστείου και οδηγεί στον όρμο του Κατέρου, ένα μοναδικό χώρο, απομονωμένο από κάθε πρόσφατη ανθρώπινη δράση, που έως τα μέσα του 20ου αιώνα καλλιεργούνταν από κατοίκους του Μανδρακίου. Η διαδρομή είναι πολύ ενδιαφέρουσα, καθώς διασχίζει ρεύματα ανδεσιτικής λάβας και ορίζοντες τέφρας στην αρχή, και κατόπιν κινείται πάνω στις νεότερες λάβες του ηφαιστείου. Στο Κάτερος σώζονται σπηλάδια και εκκλησίες, ενώ εμφανή είναι τα ίχνη κατοίκισης αρχαίων χρόνων. Πλήθος όστρακα αρχαίων αμφορέων μεταφοράς κρασιού μαρτυρούν εντατική καλλιέργεια αμπέλου και σοβαρή παραγωγή κρασιού τα κλασσικά και ελληνιστικά χρόνια. Το μονοπάτι αυτό είναι ελάχιστα σημασμένο και το μεσαίο τμήμα του είναι δύσκολο να διακριθεί. Γι’ αυτό όσοι δεν χρησιμοποιήσουν GPS και το αντίστοιχο αρχείο που προσφέρεται από εμάς, καλά θα είναι να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί.

Το 14ο μονοπάτι ξεκινά μέσα από το Μαντράκι από την Τάβλα του Γιαλού, κάτω από τα γκρεμνά που βρίσκεται σκαρφαλωμένη η Παναγιά η Σπηλιανή. Εκεί μπορείτε να παρατηρήσετε τις παλιότερες λάβες του ηφαιστείου: Δεκάδες «μαξιλάρια» φαιού βασαλτικού ανδεσίτη με διάμετρο από μισό έως δέκα μέτρα εκτίθενται στη θέα από εδώ και ως τον όρμο των Χοχλάκων, την «πλαζ» του Μαντρακίου, μια παραλία με εντυπωσιακά μαύρα βότσαλα, προϊόν θαλάσσιας διάβρωσης των υποθαλάσσιων λαβών. Συνεχίστε κατά μήκος της ακτής προς το ακρωτήρι Κανόνι. Ακροβατώντας πάνω σε μεγάλους ογκόλιθους λάβας βασαλτικού ανδεσίτη – αυτή με την οποία χτίστηκε το πελασγικό κάστρο, που βρίσκεται πια στην κορυφή της απότομης ακτής πάνω από το κεφάλι σας – θα φτάσετε στη δεύτερη απότομη κοιλάδα. Εδώ μια μικρή αναρρίχηση θα σας φανερώσει στρώματα από παλιά βότσαλα και άμμο, αυτά που άφησε η θάλασσα πάνω στις λάβες, τότε που αυτές βρίσκονταν κάτω από την επιφάνειά της. Ανάμεσα σε αυτά τα στρώματα θα δείτε μια λευκότεφρη άμμο που γυαλίζει περίεργα στον ήλιο. Μην γελαστείτε να την ακουμπήσετε. Τα χέρια σας θα γεμίσουν μικροσκοπικά αγκάθια – ίδια με αυτά των φαραόσυκων. Είναι εκατομμύρια αγκαθάκια από πυρίτιο, οι σκελετοί των σφουγγαριών που ζούσαν στη θάλασσα της εποχής εκείνης. Στο σύνολό τους, αυτές είναι οι αποθέσεις του κροκαλοπαγούς του Κάστρου, στρώματα που δείχνουν ότι ο χώρος βρισκόταν μέχρι πρόσφατα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Στη συνέχεια μπορείτε να «αναρριχηθείτε» (ανάβαση με μικρή δυσκολία λόγω της ύπαρξης ταβλών και μη σημασμένου μονοπατιού), διασχίζοντας την πλαγιά. Όταν φτάσετε κοντά στο Ελικοδρόμιο μπορείτε να πάρετε το όμορφο μονοπάτι για το Κανόνι, το δυτικό ακρωτήρι του νησιού. Εκεί δεσπόζουν εντυπωσιακά μέτωπα ανδεσιτικής λάβας και δομές στηλοειδούς κατάτμησης των λαβών

Το περπάτημα του 15ου μονοπατιού μπορείτε να το ξεκινήσετε από τη νοτιότερη απόληξή του, με πρώτο σταθμό την εκκλησία της Παναγίας της Φανερωμένης, σταυροειδούς σχήματος με τρούλο. Στο ιερό διακρίνονται λείψανα από τοιχογραφίες καλής τέχνης, πιθανά του 14ου-15ου αιώνα, ενώ πλήθος διάσπαρτα μαρμάρινα μέλη μαρτυρούν την προΰπαρξη στον ίδιο χώρο αρχαίου ναού. Συνεχίζοντας βόρεια, σε ένα όχι καλά σημασμένο μονοπάτι, συναντάμε ένα μικρό ναό ορθογώνιου σχήματος που καλύπτεται με χτιστή καμάρα και τρούλο. Ο ναός είναι αφιερωμένος στα Εισόδια της Θεοτόκου.

Στη γύρω περιοχή, σε ακτίνα περίπου 100 μέτρων, υπάρχουν και άλλοι ερειπωμένοι ναοί καθώς και πέτρινα χτίσματα που πιθανόν χρησίμευαν για κατοικίες μοναχών. Και η περιοχή ονομάζεται Σταυροί Μαντουδάκη. Πολλά μαρμάρινα μέλη όπως κίονες, κιονόκρανα, βωμοί κ.α. από διάφορες εποχές βρίσκονται σκορπισμένα σε αυτή την περιοχή. Παίρνοντας τη δυτική διακλάδωση του μονοπατιού θα καταλήξετε στην περιφέρεια του Μαντρακίου, και θα περιδιαβείτε τα όμορφα ριμίδια του Πλατύ πριν μπείτε στην πόλη.

Το τελευταίο μονοπάτι μπορείτε να το πάρετε λίγο μετά τη διασταύρωση για το Παλιόκαστρο. Μια πρώτη στάση στο Μύλο του Παρθένη, που δεσπόζει πάνω από το Μαντράκι, αποζημιώνει με την όμορφη θέα και την παρατήρηση της λιθοδομής του εγκαταλελειμμένου ανεμόμυλου. Η ανατολική συνέχεια του μονοπατιού θα σας οδηγήσει στα Βαθιά, όπου εκτός από εντυπωσιακές ροές λάβας, υπάρχει ένα τμήμα «κυκλώπειου» τείχους, που πιθανά είναι νεολιθικής ηλικίας.

Πρέπει να αναφερθεί, τέλος, ότι ιδιαίτερο ενδιαφέρον για περπάτημα και παρατήρηση των γεωλογικών σχηματισμών παρουσιάζει και οι αμαξιτοί δρόμοι.

· Από το λιμάνι του Μανδρακίου έως τη διασταύρωση των Πάλλων, δεσπόζουν οι εμφανίσεις των ρευμάτων τεμαχών και λάβας του Εμπορειού και της Ανώτερης και Κατώτερης Κίσσηρης.

· Ιδιαίτερα πλούσια είναι η διαδρομή από τους Πάλους προς τις Λιές, με επίκεντρο την περιοχή γύρω από το Κατσούνι, τόσο επάνω στον αμαξιτό, όσο και στο μονοπάτι που περνά σίρριζα στη θάλασσα. Στην άκρη του γραφικού χωριού των Πάλων μπορείτε να επισκεφτείτε την Παναγιά τη Θερμιανή, χτισμένη μέσα στα ερείπια των Ρωμαϊκών Λουτρών, και τη ζεστή πηγή που βρίσκεται εκεί. Περπατώντας από εκεί προς το ακρωτήρι Κατσούνι θα συναντήσετε τη γκρίζα και μαύρη τέφρα των τελευταίων εκρήξεων της Κυράς και τα τελευταία ρεύματα λάβας από βασαλτικό ανδεσίτη του πρώτου χερσαίου κώνου. Αφήστε στη συνέχεια τον αμαξιτό δρόμο και ακολουθήστε την παραλία ως το Κατσούνι. Το μονοπάτι σχεδόν κόβεται από την ανορθωμένη λάβα. Μόλις προσπεράσετε το ακρωτήρι θα αντικρίσετε μια θαυμάσια τομή πάνω στην απότομη ακτή. Στη βάση βρίσκονται οι λάβες και η τέφρα των τελευταίων εκρήξεων του χερσαίου κώνου που σκεπάζονται από ένα κόκκινο συμπαγές έδαφος το οποίο είχε αναπτυχθεί πάνω τους (παλαιοέδαφος). Ακολουθούν τα στρώματα της ελαφρόπετρας από την πρώτη καταστροφική έκρηξη, κατόπιν ξανά ένα  δεύτερο παλαιοέδαφος και στη συνέχεια τα στρώματα της ελαφρόπετρας από τη δεύτερη καταστροφική έκρηξη. Χαρακτηριστικά αποτυπώνεται εδώ, στα κύματα των στρωμάτων της τέφρας, η ορμή των πυρακτωμένων σύννεφων που μετέφεραν την ηφαιστειακή στάχτη ως εδώ. Συνεχίστε, ξαναπαίρνοντας το δρόμο προς τις Λιές. Κατά μήκος της όμορφης ακτής αναμένεται να σας συντροφεύουν μικρές ομάδες αγελάδες ελευθέρας βοσκής που συνήθως λούονται στη θάλασσα, ενώ οι «κυανοί» θα ανησυχούν με την παρουσία σας. Φτάνοντας στη νότια άκρη της μεγάλης παραλίας τελειώνει ο δρόμος και παίρνετε το μονοπάτι που θα σας φέρει σε επαφή με τα στρώματα τέφρας των εκρήξεων της «Κυράς». Παρατηρήστε στα λευκά στρώματα της τέφρας εντυπωσιακά ίχνη πτώσης των ηφαιστειακών βολίδων. Στο ψηλότερο σημείο του μονοπατιού θα συναντήσετε στρώματα από μαύρες σκουριές ανδεσίτη. Συλλέξτε όμορφα κομμάτια από σκαρν – μην τα αφαιρείται από την εμφάνιση, τα καλύτερα βρίσκονται ήδη διάσπαρτα στο έδαφος από τη διάβρωση – και απολαύστε στο τέλος του μονοπατιού την παραλία της Παχιάς άμμου. Βυθίστε τα πέλματά σας στην μαλακή άμμο, βουτήξτε στα δροσερά νερά και πάρτε το δρόμο της επιστροφής. Το ταβερνάκι «Όασις» στις Λιές είναι συνήθως η πρώτη στάση. Αλλιώς, στα όμορφα ταβερνάκια των Πάλων το φρέσκο ψάρι είναι εξασφαλισμένο.

· Στον αμαξιτό από τη διασταύρωση των Πάλων έως τη διασταύρωση του Εμπορειού δεσπόζουν τα ανώτερα ανδεσιτικά ηφαιστειοκλαστικά και η Ανώτερη κίσσηρη.

· Στον αμαξιτό που κατεβαίνει στο Λακκί μπορεί κανείς να παρατηρήσει όλους τους παλιούς σχηματισμούς της Νισύρου. Ξεκινήστε από το βόρειο φρύδι της καλδέρας ακολουθώντας τον αμαξιτό δρόμο που εισέρχεται στο σημείο αυτό στη μεγάλη εκρηξιγενή χοάνη. Παρατηρήστε τα συμπαγή ή ελασματωμένα λόγω ροής ρεύματα λάβας και τα στρώματα τέφρας με τα οποία εναλλάσσονται. Σε κάποια σημεία τα ρεύματα λάβας εισέρχονται σε μικρές λιμνούλες που φιλοξενούσαν οι κρατήρες της εποχής, και ανακατεύονται χαρακτηριστικά με τα ιζήματα των λιμνών αυτών. Σε μερικά σημεία μπορείτε να δείτε μεγάλες ηφαιστειακές βολίδες να τρυπούν και να παραμορφώνουν τα στρώματα της στάχτης, αφήνοντας εμφανή τα ίχνη της κατεύθυνσης της πτώσης τους, δίνοντάς μας έτσι πολύτιμες πληροφορίες για το πού βρισκόταν ο κρατήρας, από τον οποίο εκτοξεύθηκαν. Στο τελευταίο τμήμα του δρόμου που κατεβαίνει προς το Λακκί, εμφανίζονται δύο μεγάλες φλέβες τροφοδοσίας των πρώτων δακιτικών λαβών της Νισύρου. Λίγο παρακάτω θα δείτε πάνω στα κορρήματα που σκεπάζουν τα γκρεμνά της καλδέρας να έχει αποτεθεί η λεπτόκοκκη ελαφρόπετρα από την τελευταία μεγάλη έκρηξη του Γυαλιού.

Ο περίπλους του νησιού, με ήρεμη θάλασσα, είναι κάτι που δεν επιτρέπεται να το χάσετε. Είναι ο μόνος τρόπος για να θαυμάσετε τις ιδιαίτερου κάλλους εμφανίσεις κατά μήκος των απόκρημνων ακτών του νοτιο-ανατολικού, νότιου και δυτικού τμήματος του νησιού.

Ξεκινώντας από το Μαντράκι και κατευθυνόμενοι προς τα νότια, πρώτα ξεπροβάλλουν οι υποθαλάσσιες λάβες και τα ρεύματα λάβας που τις σκεπάζουν, τα παλιότερα πετρώματα του ηφαιστείου που βρίσκονται σήμερα πάνω από τη θάλασσα.

Μετά την κοιλάδα της Καρδιάς αρχίζει το βασίλειο του Καραβιώτη. Παχιά ρεύματα δακίτη, τα οποία ξεκινούν από το μοναδικό μετακαλδερικό θόλο που αναπτύχθηκε έξω από την καλδέρα, δημιουργούν απόκρημνες ακτές και μοναδικά γλυπτά της φύσης από τη διάβρωση του αέρα και της θάλασσας πάνω στη λάβα. Αν το επιτρέπει η ώρα και ο καιρός η επίσκεψη στο Δρακόσπηλο είναι ενδιαφέρουσα και πολύ πιο εύκολη σε σχέση με το μονοπάτι. Αρκεί ο βαρκάρης να γνωρίζει πολύ καλά το σημείο που θα σας αποβιβάσει και τη διαδρομή προς αυτό.

Από τον όρμο του Λευκού και ως την Αγία Ειρήνη την παράσταση κλέβει ένα στρώμα κόκκινων σκουριών, από τις τελευταίες εκρήξεις της Κυράς, που στεφανώνει την παραλία. Οι λάβες του Άργους σχηματίζουν κάτω από αυτές τις σκουριές μοναδικά γλυπτά «στου Φράγκου τα ρούτσουνα». Στον όρμο της Αγίας Ειρήνης δεσπόζει ο σκελετός των εγκαταστάσεων για την επεξεργασία των θειοχωμάτων του 1879, και λίγο ψηλότερα, το «σπίτι του Εγγλέζου», μία οικοδομή του Άγγλου Α. Μάρτιν, που άρχισε το 1939 και δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Από εκεί και πέρα, και ως το Αυλάκι, επικρατούν τα μέτωπα των παχιών ρυολιθικών ρευμάτων λάβας του Άργους. Μετά το Αυλάκι εισέρχεστε στην επικράτεια των λαβών των Νικιών. θεαματικά παχιά μέτωπα με εμφανείς τις πτυχώσεις των αλλεπάλληλων ελασμάτων του παχύρρευστου μάγματος. Τα αγριοπερίστερα, που ενοχλούνται από το διάβα σας θα σας ξαφνιάσουν ταράσσοντας με το φτερούγισμά τους την ευλαβική σιωπή του χώρου. Μια βουτιά στα βαθυγάλανα κρυστάλλινα νερά κάποιου από τους ορμίσκους δίνει τη ευκαιρία να θαυμάσετε τον πλούτο της υποβρύχιας ζωής

Μετά την κοιλάδα της Παχιάς άμμου, η ακτή γίνεται ομαλή και η επιστροφή στους Πάλους ή το Μαντράκι είναι ευκαιρία για απόλαύση του θαλασσινού περίπατου. Οι γεωλογικές τομές και η εικαστική προσέγγιση στη θέα των ακτών της περιοχής Κατσούνι, είναι επίσης μοναδικά.

Αν έχετε χρόνο επισκεφθείτε και τα γύρω νησάκια. Οι πολύ τολμηροί που θα σκαρφαλώσουν στη Στρογγυλή – ένα πρόσφατο ηφαιστειακό κώνο από ανδεσίτη που ξεκινά από 600 μέτρα βάθος και η κορυφή του φτάνει τα 128 μέτρα πάνω από τη θάλασσα – θα αποζημιωθούν με τη θέα ενός μικρού κρατήρα στην κορυφή και μερικών αγριοκάτσικων.

Στο Γυαλί, το περπάτημα στο βορειοανατολικό τμήμα είναι επίπονο αν κινηθείς έξω από τους δρόμους των ορυχείων του περλίτη. Ιδιαίτερα αξίζει να δείτε τις τομές της οψιανικής λάβας τον δακτύλιο τόφφων της Καμάρας, ή ότι έχει μείνει από αυτόν μετά την εντατική εξόρυξη των τελευταίων χρόνων. Στο νοτιοδυτικό τμήμα η πρόσβαση είναι δύσκολη λόγω των εργασιών του ορυχείου κίσσηρης. Μπορείτε όμως και από την ακτή να θαυμάσετε τα στρώματα της ελαφρόπετρας της «Κατώτερης Κίσσηρης» του Γυαλιού. Αν καταφέρετε να φτάσετε στο πλάτωμα της κορυφής, θα δείτε τις αρχαιολογικές ανασκαφές που έφεραν στο φως ένα συγκρότημα νεολιθικής κατοίκισης και θα χαρείτε ένα πανέμορφο φυσικό δάσος από χαμηλά πεύκα (Pinus brutia). Ο περίπλους αποζημιώνει με όμορφες εικόνες, ενώ στις βόρειες απόκρημνες ακτές θα τρέψετε σε φυγή δεκάδες «καλικατσούδες» που συχνάζουν εδώ. Μια πανέμορφη παραλία στο νησάκι του Αγίου Αντωνίου, μέσα στον κόλπο του Γυαλιού, είναι πρόκληση για κολύμπι και ξεκούραση.

Στην Πυργούσα θα βρείτε όμορφους δακίτες, τις παλιότερες λάβες της περιοχής. Πάνω τους διατηρούνται τα στρώματα του πυρομβρίτη της Κω, των εκρήξεων της Κυράς και η θαλάσσια αναβαθμίδα που υπάρχει και στο Γυαλί. Στο ψηλότερο σημείο του νησιού σώζεται μέρος από πελασγικό κάστρο παρόμοιο με εκείνο της Νισύρου, μόνο που εδώ οι ογκόλιθοι προέρχονται από το δακίτη του νησιού.

Η Παχιά είναι πρακτικά απροσπέλαστη, με πολύ απότομες ακτές που ενδείκνυνται μόνο για αναρρίχηση. Προσφέρεται μόνο για περίπλου των ακτών της, οι οποίες αποτελούνται από θεαματικά ρεύματα δακίτη, σκεπασμένα σε ορισμένα σημεία από τον πυρομβρίτη της Κω και τους τόφφους των εκρήξεων της «Κυράς».

Οι διαδρομές που προτείνονται και περιγράφονται παραπάνω, δεν πρέπει να θεωρηθούν ως οι ομορφότερες του νησιού. Είναι δύσκολο να επιλέξεις με αυτό το κριτήριο τη μια από την άλλη περιοχή, σε ένα χώρο που αξίζει να τον επισκεφτείς βήμα προς βήμα. Η επιλογή έγινε με βάση την αντιπροσωπευτικότητα των γεωλογικών σχηματισμών, τις καλές εμφανίσεις των πετρωμάτων καθώς και τη δυνατότητα πρόσβασης από έναν περιπατητή που βρίσκεται σε ικανοποιητική φυσική κατάσταση.

Θεωρείται βέβαια δεδομένο ότι ο επισκέπτης κινείται πεζός, αν και πολλές διαδρομές μπορούν να γίνουν άνετα με ποδήλατο βουνού ή μοτοσικλέτα. Η σχέση όμως του περιπατητή με τη φύση είναι μοναδική, τόσο για την παρατήρηση του τοπίου και των πετρωμάτων, όσο και για την απόλαυση των ήχων, των αρωμάτων και των εικόνων της χέρσου και της θάλασσας, των φυτών και των ζώων.

Στον αναγκαίο εξοπλισμό για μια ασφαλή περιήγηση περιλαμβάνονται καλά παπούτσια (ελαφρά περιπατητικά άρβυλα), καπέλο και γυαλιά ηλίου – γιατί εδώ ο ήλιος δεν αστειεύεται. Αναγκαίο επίσης είναι το νερό σε αρκετή ποσότητα (πάνω από ένα λίτρο ανά άτομο) και ελαφρά τροφή (φρούτα, ξηροί καρποί, παξιμάδι και τυρί). Ένα μικρό φαρμακείο πρέπει πάντα να βρίσκεται στο σακίδιο ενός από τη συντροφιά.

Η άνοιξη (Απρίλιος – Ιούνιος) και το φθινόπωρο (Σεπτέμβριος – Οκτώβριος) είναι οι καλύτερες εποχές για περιπάτους, με τη φύση να βρίσκεται στην απογείωσή της κατά την πρώτη και στην ωριμότητα κατά τη δεύτερη. Αυτό δε σημαίνει ότι οι υπόλοιπες εποχές δεν ενδείκνυνται. Το καλοκαίρι η ζέστη δεν είναι σοβαρό πρόβλημα γιατί το αεράκι σπάνια σταματά να φυσά στη Νίσυρο. Ο χειμώνας επίσης δεν προκαλεί σοβαρά προβλήματα καθώς ο μόνος μήνας που βρέχει αρκετά είναι ο Δεκέμβριος, ενώ η μέση ημερήσια θερμοκρασία σπάνια πέφτει κάτω από τους 10 βαθμούς ακόμη και τον πιο κρύο μήνα, τον Φεβρουάριο.

Αυτονόητο θεωρείται τέλος ότι αυτοί που θαυμάζουν, αγαπούν, προστατεύουν και θέλουν να διατηρήσουν την ισορροπία της φύσης δεν προβαίνουν σε κανενός είδους βανδαλισμούς ενάντιά της. Δε σφυροκοπούν τα πετρώματα αφαιρώντας ότι θεωρούν όμορφο και αξιόλογο, καταστρέφοντας έτσι ανεπανάληπτα δημιουργήματα που η φύση διατηρεί χιλιάδες χρόνια. Δε συλλέγουν τα φυτά και δεν ενοχλούν τα ζώα που παρατηρούν. Φροντίζουν η όχληση της παρουσίας τους να αφήσει τα ελάχιστα δυνατά ίχνη και συμβάλλουν με ιδέες, προτάσεις και υποστήριξη συγκεκριμένων πρωτοβουλιών να διατηρηθεί για το δυνατό μεγαλύτερο χρονικό διάστημα η πολύτιμη ισορροπία του χώρου.

 
Κατεβάστε τα μονοπάτια σε διανυσματική μορφή:
Shapefile
 Nisyros_trails_shp.zip
 158kB
Google KML
 Nisyros_trails_kml.zip
 176kB
OziExplorer
 Nisyros_trails_plt.zip
 169kB
Δείτε τα μεταδεδομένα.