Το Ηφαίστειο Σήμερα...

Η κατάσταση του ηφαιστείου σήμερα

Η τελευταία ηφαιστειακή δράση στη Νίσυρο εκδηλώθηκε πριν από αρκετές χιλιάδες χρόνια και βέβαια δεν έχει καταγραφεί στις ιστορικές πηγές. Παρ’ όλα αυτά, η Νίσυρος χαρακτηρίζεται σαν ένα κοιμώμενο ενεργό ηφαίστειο, και η θεώρηση αυτή βασίζεται σε τρία στοιχεία:

  • Το πρώτο είναι η σχετικά πρόσφατη ηλικία των τελευταίων ηφαιστειακών εκρήξεων. Η τελευταία μαγματική δράση στην περιοχή της Νισύρου εκδηλώνεται πριν περίπου 20.000 χρόνια, ενώ υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι η τελευταία έκρηξη του Γυαλιού είναι πιθανά νεώτερη των 10.000 ετών.
  • Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι οι διεργασίες που γεννούν την ηφαιστειακή δράση, η βύθιση της Αφρικάνικης λιθόσφαιρας κάτω από το Αιγαίο και τα μεγάλα ρήγματα, συνεχίζουν να είναι ενεργά φαινόμενα στην περιοχή.
  • Το τρίτο στοιχείο είναι η θερμική κατάσταση της περιοχής, κυρίως οι πληροφορίες από τις βαθιές γεωτρήσεις που εκτελέστηκαν στη Νίσυρο, με στόχο τον εντοπισμό ενός γεωθερμικού ταμιευτήρα ικανού να παράγει ηλεκτρική ενέργεια. Στον πυθμένα της πρώτης βαθιάς γεώτρησης, στα 1700 μέτρα κάτω από τη στάθμη της θάλασσας, συναντήθηκαν θερμοκρασίες κοντά στους 500 βαθμούς Κελσίου, γεγονός που κάνει αναγκαία την παραδοχή ύπαρξης λιωμένου πετρώματος σε μικρά βάθη, μεταξύ 3 και 5 χιλιομέτρων.
Στην διπλανή εικόνα που παρατίθεται απεικονίζονται σχηματικά τα αποτελέσματα των γεωλογικών, ηφαιστειολογικών και γεωθερμικών ερευνών στη Νίσυρο, αναπαριστάνοντας μια τομή του γήινου φλοιού του νησιού. Εδώ διακρίνονται τα παλαιότερα μη ηφαιστειακά πετρώματα, το ηφαιστειακό οικοδόμημα με το καλδερικό βύθισμα καθώς και οι αποφύσεις παλαιότερων και νέων μαγματικών θαλάμων.

Ο ανώτερος από τους δύο θερμούς ορίζοντες γεωθερμικό ρευστό, που εντοπίστηκαν από τις βαθιές γεωτρήσεις, είναι η πηγή τροφοδοσίας όλων των θερμών επιφανειακών εκδηλώσεων στη Νίσυρο. Από αυτόν τροφοδοτούνται οι θερμές πηγές και οι διαφυγές θερμών αερίων, οι ατμίδες του νησιού.

Η εντονότερη και θεαματικότερη θερμή εκδήλωση στη Νίσυρο είναι η ατμιδική δραστηριότητα στην περιοχή του Ραμού και ιδιαίτερα στον κρατήρα του Στέφανου και την περιοχή του Λόφου. Τα αέρια που εκλύονται από εκατοντάδες σημεία στην περιοχή έχουν μέγιστη θερμοκρασία 100,1 βαθμούς Κελσίου. Την ίδια θερμοκρασία έχει και το έδαφος στην περιοχή των ατμίδων. Τα αέρια αποτελούνται κυρίως από υδρατμούς(94% κατά όγκο) και διοξείδιο του άνθρακα (5%). Σε ποσοστό μικρότερο από 0,5% εκλύονται υδρόθειο, άζωτο και μεθάνιο. Στο στόμιο των οπών από όπου εξέρχονται τα αέρια αποτίθενται όμορφοι κρύσταλλοι θείου, ενώ οι υδρατμοί που υγροποιούνται ποτίζουν το γύρω έδαφος με αραιό θειικό οξύ, λόγω της διάλυσης του υδρόθειου στον ατμό. Για το λόγο αυτό τα υφάσματα που έρχονται σε επαφή με το έδαφος καταστρέφονται σε ελάχιστο χρόνο. Η χαρακτηριστική μυρουδιά του «κλούβιου αυγού» στην περιοχή οφείλεται επίσης στην ύπαρξη του υδρόθειου, το οποίο ακόμη και σε απειροελάχιστες συγκεντρώσεις γίνεται αισθητό από την όσφρηση.

Έξω από την περιοχή του Ράμου, έκλυση θερμών αερίων (υδρατμοί) εμφανίζεται σε αρκετά σημεία, κυρίως κατά μήκος των μεγάλων ενεργών ρηγμάτων του νησιού. Τα πιο γνωστά στη νότια πλευρά είναι στο χείλος της καλδέρας και στην περιοχή Πυριά.

Στο βόρειο μέρος, εντοπίζονται στη βάση του γκρεμνού της καλδέρας, στην κορυφή του θόλου Νίφιος και στην είσοδο του χωριού Εμπορειό. Η θερμοκρασία των υδρατμών σε όλα αυτά τα σημεία κυμαίνεται μεταξύ 36 και 40 βαθμών.

Φυσικοί κίνδυνοι

Μια από τις κύριες φυσικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι της Νισύρου, είναι αυτή των φυσικών κινδύνων. Ζώντας πάνω σε ένα ενεργό ηφαίστειο και σε μια περιοχή με πολύ αυξημένη σεισμικότητα, η εξασφάλιση της ασφάλειας των κατοίκων και επενδύσεων είναι από τις βασικότερες προϋποθέσεις για ομαλή κοινωνική – οικονομική ζωή και ανάπτυξη.

Τη Νίσυρο ο εγκέλαδος την επισκέπτεται με περιοδικότητα 15-30 ετών, με τη μορφή τοπικών σεισμικών κρίσεων που διαρκούν 2-3 έτη. Οι σεισμοί είναι μικρού μεγέθους (συνήθως <4,5 Ρίχτερ), αρκετά επιφανειακοί όμως, με αποτέλεσμα να δημιουργούν προβλήματα όταν τα ρήγματα που ενεργοποιούνται διατρέχουν κατοικημένες περιοχές. Η τελευταία σεισμική διέγερση της περιοχής καταγράφηκε το 1995-1998 και προκάλεσε ζημιές σε λίγα σπίτια του Μανδρακίου. Εκτός από τους τοπικούς σεισμούς, η Νίσυρος κινδυνεύει και από τους μεγάλα σεισμικά γεγονότα που είναι πιθανόν να εκδηλωθούν στην εγγύς περιοχή: η ευρύτερη περιοχή Κω-Ρόδου είναι περιοχή υψηλής σεισμικότητας, με μέγιστα αναμενόμενα μεγέθη σεισμών που πλησιάζουν το 7,8.

Ο ανήσυχος ύπνος του Πολυβώτη με τους συχνούς μικρούς τοπικούς σεισμούς, είναι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Νισύρου, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Αυτή είναι και η κύρια αιτία της γένεσης του μύθου, ο οποίος διασώθηκε από τον Απολλόδωρο και το Στράβωνα. Ο Buondelmonti μας το υπενθυμίζει επίσης με την αναφορά του:

Et quia concava, ut praesumitur, haec insula habetur, saepe saepius tot et tanta terraemota ubique regnant, quod forenses, ob hoc perterriti, locum, cito maledicentes, derelinquunt, et procul accedere gaudent. Colentes vero tale sterminium pro nihilo reputant, et in eo non advertere curant. 
«Κάτω από το βουνό πιστεύουν ότι υπάρχει μια μεγάλη σπηλιά, και συχνά δυνατοί σεισμοί ταράζουν το νησί ώστε οι επισκέπτες της ντόπιας αγοράς, έντρομοι σπεύδουν να το εγκαταλείψουν. Οι ντόπιοι όμως περιφρονούν τα μουγκρητά της γης και μόλις που καταδέχονται να τα προσέξουν.»

Μια αναφορά που αντικατοπτρίζει τις εικασίες της εποχής περί «κενού κάτω από το νησί», εικασίες που διατηρούνται ζωντανές έως και σήμερα. Στις καταγραμμένες ιστορικές περιόδους σεισμικής διέγερσης του νησιού, που διαρκούν από λίγες ημέρες ως 2-3 χρόνια (1830, 1871-73, 1887, 1953, 1961, 1968-70, 1995-98), πάντα εκφράζονται φόβοι ότι «θα βουλιάξει το νησί». Αυτά βέβαια δεν έχουν καμιά επιστημονική υπόσταση. Τέτοιες περίοδοι σεισμικής διέγερσης είναι ένα γνωστό και σύνηθες φαινόμενο σε περιοχές με ενεργά ηφαίστεια που φιλοξενούν μεγάλους και αβαθείς γεωθερμικούς ταμιευτήρες. Η ιδιαιτερότητα της σεισμικής συμπεριφοράς της περιοχής οφείλεται στο γεγονός ότι η  Νίσυρος βρίσκεται πάνω σε στρώματα πετρωμάτων γεμάτα με υπέρθερμο ατμό. Αυτό από μια πλευρά μπορεί να θεωρηθεί ευτυχές γεγονός, καθώς η σεισμική ενέργεια που συσσωρεύεται στην περιοχή εκτονώνεται με πολλούς μικρούς σεισμούς και σε μεγάλο χρονικό διάστημα, αντί ενός μεγάλου και καταστροφικού γεγονότος.

Οι σημερινές γνώσεις μας για τον τρόπο συμπεριφοράς του ηφαιστείου της Νισύρου στο παρελθόν, δεν επιτρέπουν πολύ ασφαλή εκτίμηση του ηφαιστειακού κινδύνου. Είναι σίγουρο ότι το πιθανότερο να εκδηλωθεί ηφαιστειακό γεγονός είναι κάποια υδροθερμική έκρηξη στον πυθμένα της καλδέρας, κοντά στους ιστορικούς υδροθερμικούς κρατήρες. Οι βαθιές γεωτρήσεις που έγιναν με στόχο την εξερεύνηση και αξιοποίηση του γεωθερμικού πεδίου του νησιού, εντόπισαν πλήθος θερμών και υπέρθερμων υδροφόρων έως τα βάθη των 2.000 μέτρων. Οι πλέον επιφανειακοί (100-400 μέτρα βάθος) έχουν τη δυνατότητα να προκαλέσουν υδροθερμική έκρηξη αν αυξηθεί η τροφοδοσία τους (λόγω σεισμικής δράσης ή ανοδικών κινήσεων του μάγματος) από του υπέρθερμους βαθύτερους γεωθερμικούς ταμιευτήρες. Ο κίνδυνος από τέτοιες εκρήξεις περιορίζεται κυρίως στην πολύ εγγύς περιοχή (ακτίνα 300-500 μέτρων από εκτίναξη πετρωμάτων και λασπορεύματα) και λιγότερο σε όλο τον πυθμένα της καλδέρας (διαφυγή και συσσώρευση αερίων). Η περιοχή της καλδέρας δεν κατοικείται, είναι όμως πολυπληθής η παρουσία επισκεπτών στο χώρο, ιδιαίτερα τους θερινούς μήνες.

Οι γνώσεις μας όμως για το μεγαλύτερο δυνατό να εκδηλωθεί ηφαιστειακό γεγονός, εκρήξεις σαν και αυτές που δημιούργησαν την καλδέρα του νησιού, δεν επιτρέπουν να εκτιμήσουμε με όση ασφάλεια θα θέλαμε ούτε την περιοδικότητά τους ούτε τη σταθερότητα επανάληψης τέτοιων γεγονότων. Οι ηφαιστειολογικές έρευνες που έχουν διεξαχθεί μέχρι σήμερα για αυτό το σκοπό, καταλήγουν ότι δεν είναι ιδιαίτερα πιθανή η επανάληψη στο εγγύς μέλλον τέτοιων μεγάλων καταστροφικών εκρήξεων. Δεν μπορούμε όμως με βεβαιότητα να αποκλείσουμε εντελώς την πιθανότητα επανάληψής τους

 Έτσι, η μόνη υποδομή που μπορεί να εγγυηθεί την ηρεμία και την ασφάλεια κατοίκων και επισκεπτών είναι το μόνιμο ηφαιστειολογικό παρατηρητήριο, που λειτουργεί σήμερα στο Εμπορειό. Η παρακολούθηση του ηφαιστείου γίνεται με ένα ολοκληρωμένο δίκτυο που εγγυάται έγκαιρη πρόγνωση και ειδοποίηση των αρχών Πολιτικής Προστασίας.

Οι Ρωγμές

Η ρωγμή του 2001-2002

Στην περιοχή Λακκί, τον πυθμένα της καλδέρας του ηφαιστείου της Νισύρου, εκδηλώθηκε στις 29 Νοεμβρίου 2001 επιφανειακή ρωγμή, κατά μήκος της οποίας προκλήθηκε καθίζηση, με αποτέλεσμα τη δημιουργία στενής τάφρου.

Η περιοχή εκδήλωσης ήταν 220 επί 120 μέτρα και το μέγιστο συνολικό μήκος της ρωγμής 257 μέτρα, με τρεις διακλαδώσεις. Το μέγιστο άνοιγμα της τάφρου μετρήθηκε 4,8 μέτρα ενώ το μέγιστο φαινόμενο βάθος 15 μέτρα.

Τα τέλη Δεκεμβρίου του 2002 η ρωγμή αυτή επεκτάθηκε προς τα νοτιοδυτικά, για ακόμα 270 μέτρα. Το μέγιστο άνοιγμα της νέας τάφρου μετρήθηκε 10,4 μέτρα ενώ το μέγιστο φαινόμενο βάθος του νέου τμήματος ήταν 11 μέτρα.

Στην περιοχή επέκτασης της ρωγμής δεν ανιχνεύθηκε καμιά θερμική ανωμαλία ούτε οποιαδήποτε ανέξοδος αερίων. Δεν διαπιστώθηκε επίσης αξιόλογη οριζόντια ή κατακόρυφη μετατόπιση των τεμαχών ένθεν και ένθεν της ρωγμής. Από τις μετρήσεις ραδονίου στα εδαφικά αέρια προέκυψε ότι η έκλυση ραδονίου είναι αντίστοιχη με αυτήν της αρχικής φάσης δημιουργίας της ρωγμής, το Νοέμβριο του 2001.

Οι παρατηρήσεις υπαίθρου και οι μετρήσεις φυσικοχημικών παραμέτρων των θερμών εκδηλώσεων του ευρύτερου χώρου δεν ανίχνευσαν κάποια αλλαγή στην πρότερη κατάσταση ηρεμίας του ηφαιστείου.
Ως το πιθανότερο σενάριο γένεσης της ρωγμής θεωρείται η καθίζηση των υπερκείμενων χαλαρών επιφανειακών ιζημάτων (υλικά βραδείας πλήρωσης της καλδέρας) σε ρωγμές και έγκοιλα που προϋπήρχαν στους υποκείμενους σχηματισμούς ταχείας πλήρωσης της καλδέρας, πρωτογενώς ( έγκοιλα μεταξύ των κατακρημνισμένων τεμαχών) ή δευτερογενώς (διάβρωση από παλαιότερη, ρηχή υδροθερμική δράση, ρηγματώσεις). Η σεισμική κρίση του 1995-1998 είναι επίσης πιθανό να ενεργοποίησε ρήγματα και ρωγματώσεις στο χώρο αυτό.  Οι έντονες βροχοπτώσεις προκάλεσαν την καθίζηση των άνω χαλαρών ιζημάτων. Το φαινόμενο επιβαρύνθηκε έντονα από την αποψίλωση των πρανών της καλδέρας λόγω της ελεύθερης βοσκής και των πυρκαγιών που εκδηλώθηκαν τα τελευταία χρόνια, γεγονός που οδηγεί στην ταχεία απορροή και συσσώρευση όλων των κατακρημνισμάτων της λεκάνης στην περιοχή Λακκί.

Ο μόνος κίνδυνος που συνεπάγεται αυτή η δομή σήμερα, εκτός από αυτόν του ατυχήματος λόγω πτώσης μέσα στην τάφρο, είναι η συσσώρευση διοξειδίου του άνθρακα (CO2) στα βαθύτερα και ανεπαρκώς αεριζόμενα τμήματά της, το οποίο δεν επιτρέπει την οξυγόνωση και επιφέρει θάνατο λόγω ασφυξίας.

Passive fissuring in long-dormant caldera volcanoes: The Nisyros case.

Η ρωγμή στην Καλδέρα της Νισύρου και η Κατάσταση το Δεκέμβριο του 2001

Η Επέκταση της Ρωγμής στην Καλδέρα της Νισύρου και η Κατάσταση του Ηφαιστίου τον Ιανουάριο του 2003

Οι ρωγμές στο Λακκί το 2001-2003

Έτοιμος Χάρτης is under construction…